Khi bóng đá trở thành nô lệ

1. Zaire tại kì World Cup 1974 dưới mắt những nhà báo đơn giản là một cuốn truyện tranh hài hước, nhưng cái kết của nó lại là đỉnh điểm cho một tấn bi kịch quốc gia. Tất cả xoay quanh nhà độc tài Mobutu Sese Seko. Đến mức, những nhà báo Anh đã khẳng định rằng, nếu còn sống đến lúc này, ông ta sẽ mua lại một CLB Anh, đầu tư và khống chế nó để tạo ra một quyền lực bất khả xâm phạm. Đặt mục tiêu xây dựng bóng đá, nhưng Mobutu đã hủy diệt bóng đá và biến nó thành nỗi ô nhục, lây lan đến cả World Cup 1974. Khi lên nắm quyền tại Zaire sau cuộc đảo chính của CIA vào cuối năm 1965, Zaire bị chia rẽ bởi cuộc xung đột sắc tộc. Với Mobutu, bóng đá là phương tiện để thống nhất dân tộc, học tập theo hình thức của Ghana, nơi có ĐTQG vô địch châu Phi vào các năm 1963, 1965 khiến uy tín của Tổng thống Kwame Nkrumah tăng lên đáng kể.

Một sự thay đổi lớn diễn ra khi Mobutu quyết định loại trừ tất cả những cầu thủ thi đấu ở nước ngoài, chỉ dùng những tài năng trong nước. Đồng thời cấm cửa luôn mọi hình thức chuyển nhượng ra ngoài Zaire trong kế hoạch cách mạng văn hóa nhằm thúc đẩy bản sắc châu Phi truyền thống trong nền thể thao. Sự áp chế của Mobutu tạo nên một sức mạnh kì lạ và họ giành quyền chơi tại World Cup 1974. Nó giống như một điều kì diệu, khi Zaire trở thành biểu tượng sức mạnh bóng đá mới ở châu Phi. Tuy nhiên, ngày mà Zaire nhận vé tham dự World Cup 1974 cũng là ngày họ nhận một vai trong tấn bi kịch tại Đức mua hè năm ấy.

Chuẩn bị cho giải World Cup này, ĐT Zaire tập trung tới 20 tuần, nhưng họ chỉ có 2 trận giao hữu với các CLB của Thụy Sĩ và Italia. Và điều quan trọng hơn là toàn bộ các tuyển thủ chưa có ai có kinh nghiệm thi đấu ở nước ngoài. Tuy nhiên, trong trận đấu đầu tiên gặp Scotland, Zaire đã chơi tốt và chỉ thua với tỷ số 0-2. Sự khởi đầu đáng kể đó nhanh chóng biến mất để nhường chỗ cho những vở kịch mà mãi về sau này mới được lật tẩy.

Trước khi trận đấu thứ hai với Nam Tư diễn ra, các cầu thủ Zaire đã nhận được thông tin rằng họ sẽ có tiền thưởng lớn. Những khoản tiền đó ban đầu bị Chính phủ Zaire từ chối, và phải mất khá nhiều thời gian họ mới nhượng bộ. Điều đáng nói là sau khi thua 3 bàn sau 18 phút thi đấu, HLV người Nam Tư của Zaire là ông Blagoje Vidinic lập tức rút thủ môn chính ra (Mwamba Kazadi), thay bằng Tubilandu Ndimi, chỉ là một thủ môn nghiệp dư. Đây là thủ môn của CLB AS Vita, đội bóng yêu thích của Mobutu. Sau đó, khi được hỏi tại sao có sự thay đổi kì lạ này, HLV Vinidic chỉ nói gọn lỏn rằng: đó là "bí mật quốc gia". Một câu trả lời mang lại nhiều nghi vấn. Với trận thắng này, Nam Tư đàng hoàng đứng đầu bảng, đẩy Brazil vào thế khó khi phải ghi thật nhiều bàn thắng vào lưới Zaire ở trận tiếp theo.

ĐT Zaire trong trận đấu với Brazil tại World Cup 1974.

2. Một ngày trước khi diễn ra trận đấu thủ tục với Brazil, một nguồn thông tin ngầm từ hệ thống an ninh của Mobutu đã được chuyển đến các cầu thủ. Nó đến vào đêm hôm trước trận đấu, trong cuộc gặp nhỏ ngay trong phòng khách sạn mà ĐT Zaire đóng quân. Nội dung của thông tin nói rằng: Nếu như các cầu thủ Zaire để thua Brazil quá 3 bàn, họ sẽ không còn cơ hội gặp lại gia đình mình và không toàn vẹn trở về quê nhà. Đến phút 79, Valdomiro nâng tỷ số lên 3-0 cho Brazil. Các cầu thủ Zaire bắt đầu cảm nhận rõ lời đe dọa của Mobutu đã đến rất gần. Phút 85, Brazil tiếp tục được hưởng một quả đá phạt trực tiếp từ khoảng cách 25m. Người ta có thể thấy rõ sự sợ hãi của các cầu thủ Zaire khi họ đứng làm hàng rào chắn quả đá phạt.

Điều khiến Zaire lo sợ chính là việc các cầu thủ Brazil ở trận đấu đó thể hiện khả năng sút phạt và sút xa cực tốt. Từng giây nặng nề trôi. Sự sợ hãi của cầu thủ Zaire lên đến đỉnh điểm, đến mức Mwepu Ilunga, hậu vệ đứng làm hàng rào, còn lao lên đá mạnh quả bóng đi trước khi Brazil kịp thực hiện cú đá phạt. Các cầu thủ Brazil sút. Bóng vọt ra ngoài cầu môn. Các cầu thủ Zaire thở phào và họ kết thúc 5 phút cuối phút kinh hoàng một cách… an toàn. Tình huống tự dưng lao lên đá bóng trước khi đối thủ đá phạt của Ilunga được xếp là 1 trong 10 tình huống hài hước nhất trong lịch sử World Cup, nhưng thực tế nó chẳng đáng được xem là như vậy. Đó là sự thống khổ tột đỉnh của một cầu thủ bị đe dọa tính mạng, là ví dụ tiêu biểu cho những gì có thể xảy ra với họ khi trở thành món đồ chơi của quyền lực.

Mãi về sau này, báo chí châu Phi mới đưa ra giả thuyết rằng, rất có thể các cầu thủ Brazil nhận ra điều mà đối thủ của họ sợ hãi. Thậm chí nhiều khả năng là thông tin đã được truyền tải đến với cầu thủ Brazil từ chính các cầu thủ Zaire có mặt trên sân. Nhưng vấn đề quan trọng nhất là chiến thắng 3-0 cũng đủ để ĐT Brazil xếp nhì bảng (sau Nam Tư) để giành quyền lọt vào vòng sau. Có thể nhận thấy những phút cuối Brazil đã có cơ hội nhưng họ không ghi thêm bàn thắng.

Tình huống Ilunga lao lên sút bóng khi Brazil được hưởng đá phạt, được coi là 1 trong những pha bóng hài nhất lịch sử World Cup.

Kết thúc kì World Cup tệ hại với 3 trận toàn thua, không ghi được bàn thắng nào và thủng lưới 14 lần, ĐT Zaire trở về nước với sự hăm dọa nặng nề. Những khoản tiền thưởng được Mobutu cam kết khi giành vé dự World Cup bị quên lãng mà không có thành viên nào của ĐT đủ dũng cảm để nhắc lại. Lời hứa của Mobutu cụ thể như sau: các cầu thủ sẽ nhận được nhà, xe hơi và một chuyến du lịch châu Âu nếu họ có thể thi đấu tại World Cup 1974. Không chỉ có vậy, Mobutu cắt toàn bộ tiền tài trợ, trợ cấp cho bóng đá. Hầu hết cầu thủ sống trong cảnh khốn cùng.

Năm 2009, một đoàn làm phim của Mỹ đã đến Zaire để làm một bộ phim về sự kiện ĐTQG nước này tại World Cup 1974. Họ đã tìm thấy một thành viên của Zaire năm 1974 (được giấu tên), có một chiếc xe hơi hiệu Wolkswagen màu xanh lá cây, và đó là một điều may mắn cho cầu thủ này. Bởi, chiếc xe đó được sử dụng làm xe taxi, là công cụ nuôi sống ông và gia đình trong nhiều năm sau kì World Cup kinh hoàng đó. Nhưng đó chỉ là vài sự kiện mở màn cho hàng chuỗi bi kịch diễn ra mà mãi sau này mới được hé lộ.

3. Tất cả những sự việc đã diễn ra đều được giữ im lặng tuyệt đối. Các thành viên của ĐT Zaire khi đó đã từ chối mọi cuộc phỏng vấn, mọi câu hỏi về ĐT trong thời gian đó. Mọi sự chỉ vỡ lở khi chế độ Mobutu sụp đổ và Zaire chuyển lại tên thành CHDCND Congo. Sự việc lần đầu tiên được phanh phui bởi nhà báo người Pháp có tên Claude Fevre, người đã móc nối được với 2 cầu thủ của ĐT Zaire dự World Cup 1974.

Khi đó, các cầu thủ Zaire đột nhiên đồng loạt biến mất, ít ai có thể tìm thấy họ. Thậm chí khi Fevre tìm được 2 thành viên đó, ông còn nhận tin rằng, hậu vệ Lobilo đã bị ám sát bởi chế độ Mobulu bởi đã thi đấu tệ hại ở Đức. Nhưng sự thật không phải vậy. Thêm nữa, cũng có tin cung cấp rằng 2 hậu vệ khác đã phải chạy trốn Mobulu bằng cách bay sang Uganda lánh nạn và sau đó bị giết bởi một tay bắn tỉa. Một trong 2 hậu vệ đó là Kabasu. Một số người khác cũng biến mất và tất cả đều được cho rằng đã bị giết. Không có bất cứ bằng chứng nào xác nhận điều đó, nhưng thực tế là đã có 3 trong số các cầu thủ tham dự kì World Cup đó đã chết. Người được khẳng định là đã chết là tiền vệ Kilasu. Thủ thành Kazadi sống mòn trong sự túng thiếu và chết trong nghèo đói. Đa số sống trong cảnh màn trời chiếu đất, không chốn nương thân.

Đến tận năm 2008, một nhà báo nổi tiếng của Anh là ông Matthew Barker mới vén được bức màn bí mật về tiền đạo Ndaye Mulamba, người có 9 bàn thắng tại CAN (giải vô địch các quốc gia châu Phi) năm 1974 (đến nay vẫn là kỉ lục của giải này), cũng là người bị đồn rằng đã chết khi tham dự giải CAN 1998 vì bị giết. Thực tế ông chỉ suýt chết sau khi bị một nhóm người đâm nát chân. Sau đó, Mulamba phải trôi dạt sang Nam Phi và cũng sống cuộc sống khốn khổ.

Sắp tròn 40 năm sự kiện Zaire tại World Cup 1974 xảy ra. Nhiều người coi những trận đấu của họ tại Đức năm đó như những chuyện hài hước, nhưng ẩn phía sau đó là rất nhiều những số phận, những đau khổ mà một thế hệ vĩ đại của bóng đá nước này phải trải qua. Dù Zaire đã không còn nữa, thay vào đó là CHDCND Congo, nhưng có lẽ, vết thương của cách đây 40 năm sẽ không bao giờ lành lại!