Gió đảo chiều trên chính trường Hà Lan

Thất bại của phe cực hữu

Điều gì sẽ xảy ra khi những người theo chủ nghĩa dân túy cực hữu được giao nắm quyền? Được giao phó trách nhiệm bộ trưởng, liệu họ có thể đưa ra những giải pháp cấp tiến mà họ thường rao giảng không? Hay sớm muộn gì, khi đối mặt với những tình huống khó khăn về chính sách, họ sẽ tự hủy hoại chính mình, để lại một mớ hỗn độn thậm chí còn lớn hơn?

Đó là những câu hỏi mà cử tri Hà Lan phải cân nhắc vào ngày bầu cử 30/10 vừa qua, sau một cuộc thử nghiệm đầy biến động kéo dài 2 năm, trong đó đảng PVV của ông Geert Wilders lần đầu tiên tham gia liên minh cánh hữu để lãnh đạo Hà Lan.

Vào thời điểm các đảng dân túy đang tranh giành quyền lực ở phần lớn châu Âu, bao gồm Pháp, Đức và Anh, nhưng có thể đã đạt đến giới hạn ở Hungary, cuộc tổng tuyển cử tại Hà Lan có thể là một dấu hiệu cho toàn châu Âu.

Có thể mất hàng tháng đàm phán trước khi liên minh cầm quyền được định hình rõ ràng. Tuy nhiên, các cuộc thăm dò ý kiến cử tri sau bỏ phiếu cho thấy sự thất vọng của phe cực hữu, với đảng D66 đang trên đà giành được những thắng lợi lớn và có khả năng dẫn đầu trong việc thành lập chính phủ tiếp theo. Các đảng chính thống đã tuyên bố trong chiến dịch tranh cử rằng sẽ loại Wilders khỏi chính phủ trong mọi trường hợp - bất kể kết quả cuối cùng của PVV ra sao.

Điều đó không có nghĩa là luận điệu "Hà Lan đã đầy" của phe cực hữu không còn được ủng hộ. Như Cas Mudde, một nhà khoa học chính trị người Hà Lan chuyên nghiên cứu về chủ nghĩa cực đoan chính trị, đã chỉ ra trên tờ Guardian, mối đe dọa về một bức tường lửa bao quanh Wilders không phải xuất phát từ sự ghê tởm hệ tư tưởng của ông, mà là do sự tức giận trước thái độ "non nớt" và việc ông rời khỏi chính phủ sau 11 tháng. Đó chính là nguyên nhân dẫn đến cuộc tổng tuyển cử lần này.

Hơn nữa, các chủ đề chống nhập cư của ông đã được đón nhận một cách nồng nhiệt khi lập trường chính trị trung dung chuyển sang cánh hữu. Ngay cả các chính trị gia cánh tả cũng lặp lại việc đổ lỗi cho người tị nạn trong suốt chiến dịch tranh cử. Không có gì ngạc nhiên khi nỗi sợ hãi lan tràn trong cộng đồng người di cư và dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, về những vấn đề mà cử tri cho là quan trọng nhất đối với họ: nhà ở, chăm sóc sức khỏe và hệ thống tị nạn, thử nghiệm với chế độ cực hữu, xét một cách khách quan, đã hoàn toàn thất bại. Đảng PVV không có gì để thể hiện.

“Liên minh tự do-dân túy-cực hữu đã không giải quyết được bất kỳ thách thức nào trong số này, và trong một số trường hợp còn làm trầm trọng thêm chúng”, Armida van Rij, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Cải cách châu Âu, cho biết.

Sự phẫn nộ (kể cả trong giới cử tri trẻ tuổi) về tình trạng thiếu nhà ở trên toàn quốc đã giúp Wilders giành chiến thắng vang dội trong cuộc bầu cử gần đây nhất vào năm 2023. 2 năm sau, cuộc khủng hoảng vẫn chưa được giải quyết, với hơn 80.000 người cần nhà ở.

“Liên minh đã không làm gì để giải quyết cuộc khủng hoảng nhà ở; không có luật mới, cải cách hay thành tựu đáng kể nào khác”, Koen Vossen, nhà sử học chính trị và là tác giả của cuốn sách “Sức mạnh của chủ nghĩa dân túy: Geert Wilders và đảng Tự do ở Hà Lan”, cho biết.

Ông Vossen cho rằng ông Wilders, một người nóng tính, không phù hợp với việc điều hành đất nước. Mặc dù ông đã là một thế lực trong chính trường Hà Lan suốt 20 năm, nhưng vùng an toàn của ông lại là “bên ngoài gào thét vào trong”.

“Ông ta thiếu một tổ chức, bởi vì ông ta không muốn có một tổ chức. Ông ta đã bổ nhiệm những vị trí bộ trưởng kém cỏi vì ông ta không tin tưởng bất kỳ ai - ông ta phải tìm kiếm những người trung thành với đảng nhưng họ chỉ là những người nghiệp dư, không có kỹ năng hay kinh nghiệm”.

Sau thất bại thảm hại như vậy, liệu cử tri có kết luận rằng các nhà tư tưởng dân túy không thể giải quyết vấn đề của họ?

Theo chuyên gia Mudde, câu hỏi đó đã bỏ qua ảnh hưởng rộng lớn hơn của Wilders. "Dù kết quả cuối cùng ra sao, có một điều đã rõ ràng", ông viết trên trang bình luận của tờ Guardian. "Mặc dù phe cực hữu rõ ràng đã thất bại trong việc điều hành Hà Lan, nhưng họ vẫn giữ được sức hút đối với đất nước".

Trước cuộc bầu cử hôm 30/10, các nhà thăm dò ý kiến đã ghi nhận một khát vọng trở lại nền chính trị ổn định, ôn hòa. "Bạn nghe điều này rất nhiều", ông Vossen nói. "Hãy trả lại cho chúng tôi một Hà Lan cũ kỹ, nhàm chán với một chính phủ ổn định. Hãy trao cho chúng tôi những con người ổn định, có thể làm được mọi việc".

Đồng thời, những thất bại của Wilders bị các đảng cực hữu mới, những kẻ bắt chước, lợi dụng để hứa hẹn rằng với sự tổ chức tốt hơn, họ có thể đạt được các mục tiêu của PVV.

Đáng ngại hơn nữa, nhiều người hâm mộ Wilders đổ lỗi không phải cho sự bất tài, mà cho kẻ thù của ông. "Trong số những người ủng hộ cốt lõi của ông, niềm tin lan rộng rằng ông đã bị tòa án, các thẩm phán cánh tả, nhà nước ngầm hoặc bất kỳ ai đó cản trở", chuyên gia Vossen nói.

Việc loại ông ra khỏi các liên minh trong tương lai cũng có thể bị PVV lợi dụng như một vũ khí để bác bỏ ý chí của người dân, một cách để làm xói mòn thêm niềm tin vào nền dân chủ.

Giới chuyên gia cho rằng thí nghiệm ông Wilders đã gây ra thiệt hại lâu dài. "Hà Lan luôn là một xã hội có lòng tin cao, và nền chính trị của chúng ta phản ánh điều đó. Nhưng, 2 năm qua đã phá hủy rất nhiều lòng tin. Khi mọi người nhìn vào phe cực hữu, đúng vậy, họ thấy rằng nó đã thất bại, nhưng điều đó khiến họ càng cảm thấy bất mãn hơn với hệ thống”.

“Trước đây, hiếm khi nghe thấy những quan điểm chống thể chế ở Hà Lan. Nhưng, giờ đây, nó đã trở nên phổ biến. Nền tảng của nền dân chủ đang bị đặt dấu hỏi. Điều này rất đáng lo ngại”.

Ông Rob Jetten sẽ trở thành Thủ tướng Hà Lan?

Rob Jetten, một cựu vận động viên trẻ, đã tự hỏi khi nào ông sẽ nhận được chìa khóa (Phủ Thủ tướng).

Chính trị Hà Lan vốn dĩ theo một quy tắc là việc xác nhận người được bầu làm thủ tướng sẽ không diễn ra trong nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng. Nhưng, sau cuộc tổng tuyển cử mà đảng D66 của ông Jetten đã giành thắng lợi to lớn, ông gần như chắc chắn sẽ trở thành thủ tướng tiếp theo của Hà Lan.

Phát biểu trước đám đông người ủng hộ cuồng nhiệt vào tối 30/10, ông Jetten cho biết sự ủng hộ dành cho đảng ủng hộ châu Âu và khí hậu của ông đã đánh dấu sự kết thúc của sự thống trị của phe cực hữu đối với chính trường Hà Lan - và cho phần còn lại của châu Âu thấy rằng phe trung dung có thể nắm quyền.

Đảng D66 được thành lập năm 1966 bởi một nhóm các nhà hoạt động người Hà Lan bất mãn tại khách sạn Krasnapolsky ở Amsterdam cho mỗi người Hà Lan “bất an trước sự suy thoái nghiêm trọng của nền dân chủ”.

Đối với nhiều cử tri, những lời này dường như đã vang vọng đặc biệt mạnh mẽ gần 6 thập kỷ sau chính phủ quốc gia đầu tiên mà Wilders, lãnh đạo của đảng PVV, nắm giữ vị trí trung tâm quyền lực.

Chính phủ đó đã sụp đổ chỉ sau 11 tháng, với việc Wilders rút lui trong một cuộc tranh cãi về các kế hoạch chống nhập cư hà khắc của ông, mà 3 đối tác của ông mô tả là bịa đặt và "cực kỳ vô trách nhiệm". Trải nghiệm này dường như đã chứng minh là một bài học bổ ích cho một số người ủng hộ ông, với số ghế của PVV đã giảm từ 37 xuống còn 26 - bằng với D66 của ông Jetten.

Vì tất cả các đảng chính khác đã loại trừ khả năng hợp tác với Wilders, bất kể D66 hay PVV giành chiến thắng, thì ông Jetten gần như chắc chắn sẽ trở thành thủ tướng. "Tôi luôn nghĩ ông ấy có tố chất", Frank van der Endt, Chủ tịch Ủy ban Tài năng quốc gia của D66, phát biểu trong một đêm hân hoan với 700 nhà vận động ở Leiden.

Những người biết rõ Jetten đều nói rằng ông ấy là một người lạc quan thực sự, không ngại tranh luận gay gắt và là một người thực tế, có thể đoàn kết một bối cảnh chính trị đang chia rẽ. Ông từng làm quản lý tại mạng lưới đường sắt quốc gia ProRail trước khi tham gia chính trị. Ông sẽ là thủ tướng đồng tính đầu tiên của Hà Lan.

Sau khi không thực sự đột phá dưới thời Sigrid Kaag, cựu lãnh đạo D66, vào năm 2021, đảng đã học hỏi từ bộ công cụ dân túy với một thông điệp đơn giản kiểu Obama "vâng, chúng ta có thể" ("het kan wél").

“Rob có một câu chuyện vô cùng tích cực”, Phó Thị trưởng Eindhoven Robert Strijk phát biểu trong đêm bầu cử. “Và, tôi nghĩ đó là điều mà người dân Hà Lan hằng mong ước sau những năm qua, khi mọi thứ đều tiêu cực, chỉ trích, thù hận. Ông ấy đến với hy vọng”.

Trong bài phát biểu của mình, ông Jetten nói rằng ông cần đoàn kết đất nước, nơi sự chia rẽ ngày càng gia tăng giữa những người có tài sản quá đắt đỏ và những người đang chật vật tìm kiếm một mái ấm, nơi đang diễn ra cuộc chiến giành không gian đông dân cư.

Phát biểu sau cuộc thăm dò ý kiến cử tri sau khi bỏ phiếu, ban đầu cho thấy D66 giành được nhiều ghế nhất, ông nói: “Chúng ta có thể là đảng lớn nhất trong kết quả này, nhưng chúng ta biết rằng hàng triệu người Hà Lan ngày nay đã chọn các đảng khác.

“Tôi cảm thấy có trách nhiệm to lớn trong giai đoạn sắp tới, không chỉ là ở bên cạnh cử tri D66, mà còn là tất cả những người dân Hà Lan khác, những người đã nỗ lực đến phòng bỏ phiếu thực hiện nghĩa vụ dân chủ của mình... và điều đó có nghĩa là sự lãnh đạo từ tất cả các lực lượng chính trị trong giới trung dung chính trị đó để tìm kiếm sự hợp tác”.

Lời lẽ của ông rất hào phóng và hợp tác: luận điệu chống Wilders. Ông cũng giữ vững tinh thần lạc quan trong chiến dịch tranh cử của mình, không chỉ nói về những điều sai trái đang diễn ra trong xã hội Hà Lan mà còn về tất cả những gì đang diễn ra đúng hướng: nợ quốc gia thấp, nền kinh tế vận hành tốt và tỷ lệ thất nghiệp tương đối thấp, bất chấp cuộc khủng hoảng nhà ở và niềm tin vào chính trị thấp.

Cựu Chủ tịch đảng D66 Victor Everhardt phát biểu: "Ông ấy có một câu chuyện, một tầm nhìn - và chúng ta cần một người có thể dẫn dắt chúng ta đến tương lai. Đó là lý do tại sao chúng ta có khẩu hiệu “het kan wél”... vâng, chúng ta có thể".

Chỉ có thời gian mới trả lời được liệu ông Jetten có thể hay không.