Thấy gì từ việc Mỹ nâng cấp tiêm kích F-16 cho Pakistan?

Gói nâng cấp quan trọng với Pakistan

Theo báo cáo được Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Mỹ (DSCA) gửi tới Quốc hội Mỹ ngày 4/12, chính quyền Tổng thống Donald Trump vừa phê chuẩn việc bán công nghệ tiên tiến và nâng cấp cho phi đội tiêm kích F-16 của Pakistan, với tổng giá trị thương vụ lên đến 686 triệu USD.

Theo DSCA, thương vụ này sẽ giúp giữ cho các tiêm kích F-16 hiện có trong biên chế Pakistan ở tình trạng hoạt động an toàn và hiệu quả, đảm bảo khả năng phối hợp với không quân Mỹ và các đối tác trong các hoạt động tập trận, huấn luyện và các nhiệm vụ khác, đặc biệt là chống khủng bố và chuẩn bị cho các tình huống khẩn cấp.

Cụ thể, những chiếc F-16 của không quân Pakistan sẽ được cập nhật phần mềm và nâng cấp hệ thống điện tử hàng không nhằm nâng cao hoạt động bay; trang bị hệ thống nhận dạng bạn - thù (IFF) nâng cao, cho phép phi công nhanh chóng phân biệt máy bay thân thiện với máy bay địch; nâng cấp hệ thống dẫn đường; phụ tùng thay thế và dịch vụ sửa chữa. Tổng giá trị của gói hỗ trợ và nâng cấp này là 649 triệu USD.

Pakistan được cho là đang sở hữu từ 70 đến 80 chiếc F-16. Một số trong số này là các phiên bản Block 15 khá cũ nhưng đã được nâng cấp, một số là những chiếc F-16 từng thuộc sở hữu của Jordan, và một số là các phiên bản Block 52+ mới hơn. Dự kiến, gói nâng cấp sắp tới từ Mỹ sẽ giúp kéo dài vòng đời cho những chiếc F-16 của Pakistan tới ít nhất năm 2040, đồng thời khắc phục một loạt những vấn đề an toàn bay tồn đọng.

Bên cạnh gói hỗ trợ và nâng cấp trị giá 649 triệu USD kể trên, thương vụ của Mỹ còn bao gồm việc bán cho Pakistan một số trang thiết bị quân sự trị giá 37 triệu USD, trong đó đáng chú ý nhất là 92 hệ thống Link-16.

Theo DSCA, Link-16 là một mạng dữ liệu thời gian thực được sử dụng rộng rãi bởi quân đội Mỹ và các lực lượng liên minh, giúp các đơn vị phối hợp chỉ huy, điều khiển và chia sẻ dữ liệu mục tiêu một cách an toàn và chính xác. Hệ thống này sẽ tăng cường khả năng phối hợp an toàn và hiệu quả giữa không quân Pakistan và không quân Mỹ trong các hoạt động đa quốc gia, tập trận và phản ứng trước khủng hoảng. DSCA cũng nhấn mạnh rằng việc triển khai gói hỗ trợ và nâng cấp này sẽ không yêu cầu Mỹ gửi thêm nhân sự tới Pakistan, và cũng sẽ không ảnh hưởng tới tình trạng sẵn sàng của lực lượng Mỹ.

Những chi tiết kỹ thuật này, dù không đưa vũ khí mới vào biên chế hay nâng cấp F-16 lên chuẩn cao nhất là Block 70/72, vẫn mang ý nghĩa chiến lược đối với Pakistan trong dài hạn. Nó không chỉ kéo dài tuổi thọ cho phi đội F-16 mà còn giúp những chiến đấu cơ này tương thích hiệu quả với chuẩn kỹ thuật hiện đại, giúp mở rộng đáng kể khả năng tham gia các nhiệm vụ phối hợp quốc tế.

Những cái nhíu mày từ New Delhi

Gói nâng cấp và hỗ trợ kỹ thuật cho F-16 được phê chuẩn sau suốt 3 năm trì hoãn từ khi Pakistan đưa ra đề nghị, và diễn ra trong bối cảnh quan hệ Nam Á vẫn còn nhiều sôi động sau vụ xung đột kéo dài vài ngày giữa Pakistan và Ấn Độ hồi tháng 5 năm nay.

Ngày 22/4, các phần tử vũ trang đã giết chết 26 người ở Pahalgam, một địa điểm du lịch nổi tiếng ở vùng Kashmir do Ấn Độ quản lý. Tổ chức Mặt trận Kháng chiến (TRF), một nhóm ly khai bị Ấn Độ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố, đã nhận trách nhiệm về vụ tấn công. New Delhi cũng cáo buộc TRF có liên hệ với tổ chức khủng bố Lashkar-e-Taiba (LeT) có trụ sở tại Pakistan, dù Islamabad một mực phủ nhận.

Sau vụ việc, New Delhi đã thu hẹp quan hệ ngoại giao với Islamabad và đình chỉ Hiệp ước Nước sông Indus, vốn đảm bảo việc chia sẻ nguồn nước sông Indus một cách công bằng giữa Ấn Độ và Pakistan. Đến ngày 7/5, Ấn Độ tấn công 9 địa điểm ở Pakistan và khu vực Kashmir do Pakistan quản lý bằng tên lửa và theo Islamabad, các cuộc oanh kích này đã khiến hàng chục thường dân thiệt mạng.

Trong 3 ngày tiếp theo, hai nước đã tham gia vào một cuộc chiến tranh trên không dữ dội, sử dụng máy bay không người lái và tên lửa để nhắm mục tiêu vào các căn cứ quân sự của nhau. Trong cuộc chiến trên không, Pakistan đã triển khai tiêm kích, bao gồm JF-17 và J-10 và cả F-16. Một thỏa thuận ngừng bắn cuối cùng đã được dàn xếp vào ngày 10/5, giúp hai bên tạm ngưng chiến sự. Nhưng dư âm của những trận không chiến ấy giờ đây vẫn tạo ra những đón nhận khác nhau ở các trung tâm quyền lực Nam Á đối với gói nâng cấp F-16.

Pakistan hoan nghênh quyết định của Mỹ, coi gói nâng cấp này là bước quan trọng để “gia tăng năng lực quốc phòng và mở rộng tính sẵn sàng của lực lượng không quân trong các nhiệm vụ an ninh khu vực”. Trong khi đó, cộng đồng an ninh và truyền thông Ấn Độ lo ngại rằng, dù thương vụ này không bao gồm vũ khí mới, song các tính năng tiên tiến như mạng dữ liệu chiến thuật Link-16 vẫn sẽ giúp những chiếc F-16 tăng cường hiệu quả chiến thuật đáng kể và sẽ là một vấn đề lớn nếu một ngày nào đó chúng phải hoạt động gần biên giới với Ấn Độ.

Theo các chuyên gia Ấn Độ, việc Pakistan duy trì một phi đội tiêm kích hiện đại tới năm 2040 - dù còn nhiều giới hạn về vũ khí - có thể làm phức tạp cán cân không lực trong khu vực. Vì thế, dù Nhà Trắng cũng nêu rõ rằng thương vụ này “sẽ không làm thay đổi cán cân quân sự cơ bản trong khu vực”, Ấn Độ vẫn liên hệ gói nâng cấp này với sự “phục hồi các tổn thất sau chiến dịch hồi tháng 5” của không quân Pakistan, đồng thời đặt câu hỏi về những hậu quả chiến lược rộng hơn trong tương lai. 

Phả hơi nóng vào chương trình tiêm kích HAL Tejas

Hiện chưa có phản ứng chính thức từ New Delhi nhưng hồi năm 2022, Ấn Độ từng đưa ra sự phản đối mạnh mẽ đối với thương vụ trị giá 450 triệu USD của Mỹ nhằm nâng cấp phần cứng, phần mềm và phụ tùng thay thế cho những chiếc F-16 của Pakistan.

Giờ đây, mới chỉ có những luồng ý kiến không chính thống từ Ấn Độ, chẳng hạn như phát biểu của cựu Ngoại trưởng Kanwal Sibal, lên tiếng gay gắt về thỏa thuận nâng cấp F-16 mới cho Pakistan. Có thể bối cảnh địa chính trị hiện tại, khi Washington đang áp đặt thêm thuế suất đối với New Delhi để gây áp lực đối với việc Ấn Độ mua dầu thô từ Nga, khiến các phản ứng cần được cân nhắc hơn.

Cũng có thể, quốc gia Nam Á này đang đánh giá kỹ lưỡng động thái của Mỹ dưới nhiều góc độ trước khi đưa ra phản ứng chính thức. Ông Michael Kugelman, một nhà phân tích về Nam Á tại Trung tâm tư vấn chính sách Wilson Center nhận định: “Tôi sẽ không phóng đại tầm quan trọng của khía cạnh Ấn Độ ở đây. Chắc chắn người ta có thể xem thỏa thuận này như một nỗ lực mới nhất của Washington nhằm sử dụng sự hào phóng của mình đối với Pakistan như một áp lực để buộc Ấn Độ phải nhượng bộ nhiều hơn cho Mỹ trong các cuộc đàm phán thương mại”.

Nhưng theo một số nhà phân tích, việc Mỹ “bật đèn xanh” cho việc nâng cấp F-16 của Pakistan sẽ thúc đẩy New Delhi tăng tốc các chương trình máy bay chiến đấu nội địa, đặc biệt là HAL Tejas. Đây là loại tiêm kích thế hệ 4.5 được Ấn Độ phát triển từ đầu những năm 2000 với tính năng và thông số kỹ thuật tương đương với F-16. Không quân Ấn Độ đã ký hợp đồng mua 83 chiếc Tejas Mk1A trị giá khoảng 480 tỷ rupee (5,3 tỷ USD), với kế hoạch bàn giao từ năm 2024 nhưng cho đến nay tiến độ giao máy bay vẫn rất ì ạch.

Nguyên nhân chính nằm ở việc thiếu động cơ. HAL, công ty Ấn Độ chịu trách nhiệm sản xuất những chiếc tiêm kích này, đã ký hợp đồng mua 99 động cơ F404-IN20 từ Tập đoàn GE của Mỹ, nhưng GE đã tạm dừng dây chuyền sản xuất loại động cơ này trong nhiều năm trước khi khởi động lại, dẫn đến tình trạng chậm trễ giao hàng kéo dài. Ấn Độ hiện chưa có phương án thay thế động cơ của GE bằng loại khác, và dù công ty Mỹ mới đây đã cam kết giao 2 động cơ mỗi tháng, thì sự phụ thuộc vào một nguồn duy nhất này vẫn khiến HAL không thể cung cấp đủ số lượng máy bay theo đúng tiến độ cho không quân.

Do đó, một số học giả quốc tế, như các nhà phân tích tại tổ chức tư vấn khủng hoảng International Crisis Group, chỉ ra rằng thương vụ nâng cấp F-16 của Pakistan đòi hỏi một cái nhìn sâu hơn về tính liên thông của các mối quan hệ quốc phòng trong khu vực, nơi mà mỗi bước đi đều phản ánh những ưu tiên chiến lược đa chiều. Ấn Độ một mặt sẽ phải đánh giá và đưa ra phản ứng trước việc Pakistan được nâng cấp sức mạnh không quân, một mặt cũng cần duy trì các kênh đối thoại hiệu quả với Mỹ bởi Washington vẫn là nhà cung cấp trang thiết bị quốc phòng rất quan trọng với New Delhi.

Bên cạnh đó, Ấn Độ cũng cần thúc đẩy khả năng tự chủ hơn nữa trong các chương trình phát triển vũ khí nội địa. “New Delhi phải tiếp tục đối thoại với Washington, kiên quyết bày tỏ những lo ngại về an ninh của mình nhưng đồng thời cũng phải đẩy nhanh quá trình nội địa hóa quốc phòng” - cây bút Advitya Madan của tờ Telengana Today (Ấn Độ) nhấn mạnh trong bài phân tích về việc Mỹ đồng ý nâng cấp F-16 cho Pakistan. “Việc Pakistan nâng cấp F-16 là một lời nhắc nhở, rằng trong địa chính trị, không có bạn bè vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn. Và, những quốc gia hiểu rõ nhất chân lý này là những quốc gia giữ được an ninh”.