Di sản không thể bị “xã hội hóa” bằng sự tùy tiện

1.Thoạt nhìn, đây có thể bị xem là những can thiệp nhỏ, mang tính thiện ý, thậm chí xuất phát từ mong muốn “tôn kính tiền nhân”. Nhưng đặt trong không gian di sản thế giới – nơi mọi yếu tố vật chất và phi vật chất đều đã được “định danh” trong hồ sơ khoa học và cam kết quốc tế – thì vấn đề không hề nhỏ. Trái lại, đây là một sai phạm nghiêm trọng về pháp luật di sản, đồng thời bộc lộ những lỗ hổng đáng lo ngại trong tư duy và kỷ luật quản trị di sản hiện nay.

Quần thể di tích Cố đô Huế là Di sản Văn hóa Thế giới, được UNESCO ghi danh từ năm 1993. Các lăng tẩm triều Nguyễn, trong đó có Xương Thọ lăng và Xương lăng, đồng thời là di tích quốc gia đặc biệt theo pháp luật Việt Nam. Vì vậy, mọi hoạt động tu bổ, tôn tạo, xây dựng mới, dù nhỏ đến đâu, đều phải tuân thủ nghiêm ngặt Luật Di sản văn hóa, các nghị định hướng dẫn thi hành và các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Ở đây không tồn tại khái niệm “làm cho tiện”, “làm cho đẹp” hay “làm vì có người tài trợ”.

Luật Di sản văn hóa quy định rất rõ: khu vực bảo vệ I của di tích phải được bảo vệ nguyên trạng, bao gồm mặt bằng, không gian, cảnh quan và các yếu tố cấu thành. Chỉ trong “trường hợp đặc biệt”, khi cần xây dựng công trình trực tiếp phục vụ cho việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích, mới được xem xét, và việc đó bắt buộc phải có văn bản chấp thuận của người có thẩm quyền xếp hạng di tích. Với di tích quốc gia đặc biệt và di sản thế giới, thẩm quyền này không hề thấp.

Vị trí dựng nhà rường – ngay trước cổng vào bửu thành, nơi đặt huyền cung của Hoàng thái hậu Từ Dụ – là khu vực nhạy cảm bậc nhất về mặt không gian tâm linh và cấu trúc nghi lễ. Trong lịch sử, triều Nguyễn có dựng “huỳnh ốc” để phục vụ tế lễ, nhưng đó là nhà tạm, dựng theo kỳ lễ, rồi tháo dỡ, không phải là một kiến trúc gỗ kiên cố, tồn tại lâu dài. Việc “hiện đại hóa” huỳnh ốc bằng một nhà rường cố định, dù mang dáng dấp truyền thống, đã làm sai lệch bản chất nghi lễ, đồng thời tạo ra một yếu tố kiến trúc không có trong lịch sử hình thành di tích.

2.Sau khi tiếp nhận phản ánh của báo chí và dư luận xã hội, Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế đã khẩn trương tổ chức khảo sát thực địa, đồng thời rà soát hồ sơ pháp lý và xem xét báo cáo giải trình của Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế - đơn vị trực tiếp quản lý di tích.

Kết quả kiểm tra cơ quan chức năng phát hiện hai công trình xây dựng mới hoàn toàn, không có trong bất kỳ hồ sơ dự án nào được phê duyệt trước đó. Công trình thứ nhất là một nhà rường gỗ có diện tích khoảng 35 m2, cao 6 m, với kết cấu 16 cột gỗ, mái lợp ngói liệt. Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, đây là vị trí thuộc khu vực bảo vệ I (vùng lõi) của di tích.

Công trình thứ hai là cổng vào lăng vua Thiệu Trị, được xây dựng dạng tam quan bề thế với chiều rộng khoảng 7 m, trụ biểu cao tới 4,6 m, kết cấu bê tông cốt thép kết hợp gỗ. Đây là vị trí tiếp giáp khu vực I bảo vệ di tích.

Ngày 5/1, Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế đã có văn bản báo cáo về việc xây dựng công trình tại khu lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dụ.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế, báo cáo giải trình của Trung tâm vẫn còn nhiều nội dung chưa làm rõ, như chưa cung cấp đầy đủ trình tự, thủ tục pháp lý đã thực hiện như chủ trương đầu tư, thẩm định thiết kế, cấp phép xây dựng. Báo cáo cũng thiếu các căn cứ tư liệu lịch sử, khoa học phục vụ cho việc thiết kế, phục dựng; chưa làm rõ trách nhiệm của các tập thể, cá nhân liên quan khi triển khai các công trình trong khu vực di tích, theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024...

Vì vậy, Sở Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế đã đề xuất và kiến nghị UBND TP Huế chỉ đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế khẩn trương xây dựng báo cáo giải trình đầy đủ, chi tiết toàn bộ quá trình vận động, tiếp nhận tài trợ và tổ chức xây dựng các công trình tại khu vực di tích, gửi các cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Sở cũng kiến nghị thực hiện ngay việc tháo dỡ các công trình xây dựng trái phép nằm trong khu vực bảo vệ I và khu vực tiếp giáp khu vực bảo vệ I của di tích lăng vua Thiệu Trị; áp dụng các biện pháp kỹ thuật cần thiết để hoàn trả nguyên trạng mặt bằng, cảnh quan di tích; tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tập thể, cá nhân có liên quan trong việc để xảy ra sai phạm, trên cơ sở đó đề xuất hình thức xử lý theo đúng quy định của pháp luật.

Cần nhấn mạnh rằng, từ ngày 1/9/2025, Nghị định số 208/2025/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý hoạt động đầu tư xây dựng trong khu vực di tích, di sản thế giới đã chính thức có hiệu lực. Nghị định này được ban hành nhằm khắc phục tình trạng tùy tiện, “lách luật” trong xây dựng tại khu di sản. Theo đó, mọi dự án xây dựng, cải tạo, kể cả sử dụng nguồn vốn xã hội hóa, đều phải tuân thủ trình tự, thủ tục thẩm định rất chặt chẽ.

Từ góc độ cam kết quốc tế, theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới của UNESCO, các quốc gia thành viên được yêu cầu thông báo trước cho Ủy ban Di sản Thế giới về những can thiệp xây dựng mới hoặc cải tạo lớn trong khu vực di sản có khả năng ảnh hưởng đến Giá trị nổi bật toàn cầu (OUV). Việc dựng kiến trúc mới trong khu lăng tẩm – một thành phần cốt lõi của hồ sơ di sản Huế – rõ ràng là yếu tố có thể tác động đến tính xác thực và toàn vẹn.

Về mặt quản trị, đây không chỉ là câu chuyện “một nhà rường” hay “một cổng gỗ”. Nó phản ánh một tư duy quản lý di sản lệch chuẩn, khi quyền lực của đơn vị quản lý trực tiếp không được đặt trong sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật và khoa học bảo tồn. Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế là đơn vị được giao trọng trách lớn, nhưng đồng thời cũng phải chịu trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm lịch sử trước quốc gia và cộng đồng quốc tế.

Hệ quả pháp lý của vụ việc này, nếu được xem xét nghiêm túc, không chỉ dừng ở việc “rút kinh nghiệm”. Quan trọng hơn, cần làm rõ trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm tập thể, tránh để những tiền lệ tiếp tục tái diễn.

Từ sự việc này, một bài học lớn cần được nhấn mạnh: di sản không phải là không gian để thử nghiệm thiện chí, càng không phải nơi để “linh hoạt” theo cảm tính. Bảo tồn di sản đòi hỏi sự khiêm nhường trước lịch sử, sự tôn trọng tuyệt đối đối với pháp luật, và một nền tảng khoa học vững chắc. Mọi sự can thiệp, dù xuất phát từ lòng tốt, nếu không đi đúng con đường pháp lý và khoa học, đều có thể trở thành hành vi xâm hại di sản.

Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với khát vọng trở thành đô thị di sản kiểu mẫu, nơi văn hóa và di sản là nền tảng cho phát triển bền vững. Chính vì thế, những vụ việc như ở Xương Thọ lăng và Xương lăng càng cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn, xử lý minh bạch, không né tránh. Chỉ khi kỷ luật bảo tồn được khôi phục và thượng tôn pháp luật được đặt lên hàng đầu, di sản Huế mới thực sự được bảo vệ đúng nghĩa - không chỉ cho hôm nay, mà cho nhiều thế hệ mai sau.