Tản mạn khóa thắt lưng Làng Cả

Cho đến nay, dạng khóa thắt lưng đồng mang hình rùa này cũng được thấy trong một số bộ sưu tập tư nhân cả trong và ngoài nước. Đặc biệt, có chiếc mang tới 12 hình rùa, có những chiếc hình rùa kết hợp với hình ếch, hình cá sấu hay chim bồ nông. Ngoài ra, hình rùa cũng thường được kết hợp với hoa văn chữ S, chữ C hai đầu xoáy ốc, mặt trời, là những hoa văn đặc trưng của đồ đồng, nhất là của trống đồng Đông Sơn.

Hình rùa trên khóa thắt lưng Đông Sơn dù dáng nhỏ nhắn nhưng có mai trơn, đầu rộng và nhỏ đang ngóc lên thở… vốn là đặc tính của một loài rùa mai mềm thuộc họ ba ba, bộ rùa. Đó là loài rùa nước ngọt lớn nhất trên thế giới có tên khoa học là Rafetus swinhoei, tức rùa hay giải Thượng Hải. Trong tiếng Hoa, loài này có tên là miết. Người Việt thường gọi nó là giải hay thuồng luồng. Tuy nhiên, rùa vẫn là cách gọi thông dụng.

Loài rùa này xưa có nhiều ở vùng sông hồ từ Nam Trung Quốc tới Bắc Việt Nam, vốn là vùng đất gốc của người Bách Việt.

Đó cũng chính là loài rùa ở Hồ Gươm được gắn với truyền thuyết Rùa Thần đã trao kiếm cho Lê Lợi đánh giặc… Con rùa cuối cùng ở Hồ Gươm khi qua đời dài 1,56m, nặng 93 kg. Nhiều người Việt gọi tôn kính con rùa đó là Cụ và lưu truyền những huyền thoại về tính linh thiêng của Cụ…

Loài rùa này giờ đã trở nên cực hiếm, đến năm 2023 chỉ còn 2 cá thể ở Trung Quốc và Việt Nam.

Dạng khóa đồng dùng cho thắt lưng da được dùng phổ biến từ thế kỷ 5 TCN ở các cư dân du mục vùng thảo nguyên Trung Á. Tại Đông Nam Á, nó xuất hiện đầu tiên ở vương quốc Điền cùng với những kỵ binh Saka hay Scyth từ Biển Đen qua Ấn Độ vào thế kỷ 7 TCN rồi đến Vân Nam vào thế kỷ 2 TCN. Đó là dạng di vật được phát hiện nhiều thứ hai sau vũ khí trong văn hóa Điền, riêng ở 2 di chỉ chính của nền văn hóa này đã tìm thấy được hơn 120 chiếc.

Khóa thắt lưng Điền thường có hình người và động vật đan xen, phản ánh nghệ thuật động vật vùng thảo nguyên đặc trưng của người Saka. Nổi bật nhất là hình hổ và bò u, hai vật tổ của hoàng tộc và quí tộc Điền. Một số khóa còn nạm ngọc và mạ vàng.

Văn hóa Điền và văn hóa Đông Sơn là hai nền văn hóa anh em gần gũi, vì thế dễ hiểu dạng khóa này cũng thấy trong văn hóa Đông Sơn. Đặc trưng của khóa thắt lưng Đông Sơn là chỉ có hình động vật gồm rùa, ếch, cá sấu, bồ nông, là vật tổ của các nhóm hoàng tộc và quí tộc Âu Lạc.

Khóa thắt lưng Điền và Đông Sơn đều được đúc bằng phương pháp sáp chảy, một phương pháp đúc sở trường của người Saka và người Lạc Việt.  Đó cũng là phương pháp đúc ra những chiếc trống đồng Đông Sơn cổ và đẹp nhất như Ngọc Lũ, Hoàng Hạ…

Theo truyền thuyết, ông tổ của An Dương Vương, của hoàng tộc Âu Lạc vốn là một thủ lĩnh một nhóm Lạc Việt có tên là Miết Linh (Thần Rùa). Điều đó cho thấy loài rùa lớn mai mềm, một hiện thân của thần sông nước-thần mưa-thần rồng Lạc Long Quân đã trở thành vật tổ của hoàng tộc Lạc Việt, từ thời nước Văn Lang đến nước Âu Lạc.

Tín ngưỡng vật tổ là một tín ngưỡng phổ biến trên thế giới để thỏa mãn nhu cầu của một cộng đồng trong việc lý giải nguồn gốc và tạo ra những biểu tượng thể hiện ý thức tự giác, sự đoàn kết và tính thống nhất của mình.

Về cơ bản, tín ngưỡng đó biểu hiện sau: một nhóm người coi một cây hay con vật trong tự nhiên gần gũi và có ảnh hưởng lớn tới họ là tổ tiên - thần linh bảo hộ và biểu tượng của mình. Từ đó, họ tạo ra các truyền thuyết về mối liên hệ giữa họ và vật tổ, có tục kiêng giết, ăn thịt vật tổ, có các nghi lễ - điệu múa thiêng mô phỏng hình hài, động tác của vật tổ, có thành, nhà, lễ khí, lễ phục mang hình vật tổ...

Chính tín ngưỡng vật tổ rùa thời Đông Sơn là nền tảng cho truyền thuyết thần nổi tiếng Rùa Vàng của người Việt, trong đó thần Rùa Vàng đã giúp An Dương Vương diệt ma quỉ để xây thành Cổ Loa, kinh đô nước Âu Lạc. Tiếp đó, thần còn trao cho vua một cái móng để làm lẫy nỏ thần với lời dặn: “Nếu nỏ còn thì thành còn, nếu nỏ mất thì thành mất”. Cuối cùng, cũng chính thần đã đưa đón An Dương Vương về với tổ tiên nơi biển cả.

Có thể thấy trong truyền thuyết trên, Ông Tổ - Thần Rùa của An Dương Vương đã trở thành Thần Chiến tranh - Thần Bảo hộ của nước Âu Lạc.

Thực tế, An Dương Vương đã cho xây ngôi thành kinh đô Âu Lạc theo hình Ông Tổ Rùa và mang tên Rùa. Bản đồ cho thấy thành Cổ Loa mang hình bóng rùa, trong truyền thuyết có rùa hay hình xoáy ốc. Thực chất, tên Cổ Loa là phiên âm Hán - Việt của một từ chỉ rùa trong tiếng Bách Việt cổ có dạng Klu/Klo, họ hàng với kro (Mường) và kra (Thái).

Ngoài thành hình rùa, người Âu Lạc còn có dạng nhà hình rùa. Đó chính là dạng nhà mái sống lồi trên trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ tương hợp với dạng nhà hình chim có mái sống lõm.

Ngôi nhà hình rùa Đông Sơn đó chính là cội nguồn cho ngôi nhà hình rùa trong tang ca-sử thi Mường và truyền thuyết Thái Đen. Ở người Mường, dạng nhà đó hiện không còn nữa. Ở người Thái Đen, dạng nhà đó với tên gọi hướn tụp xlăng táu (nhà mái khum hình mai rùa) giờ cũng trở nên quí hiếm...

Liên quan tới dạng nhà đó, người Thái Đen có một truyền thuyết kể một vị thần rùa đã dạy tổ tiên họ làm ngôi nhà hình rùa để tránh lũ lụt và thú dữ. Một truyền thuyết khác lại kể một con rùa đã giúp tổ tiên họ trở thành chúa tể muôn loài, từ đó để tỏ lòng biết ơn, họ không ăn thịt rùa và treo hình rùa trên cột thiêng nhà để thờ cúng…

Chúng ta biết tục kiêng ăn thịt rùa và tục làm nhà hình rùa chính là hai biểu hiện của tín ngưỡng vật tổ rùa.

Ngoài ra, hồi quang của dạng nhà hình rùa Đông Sơn cũng có thể thấy ở các ngôi nhà làng với bờ mái cong lồi hay với hai mái đầu hồi tròn của người Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Tu...

Khóa thắt lưng với hình các vật tổ rùa, cá sấu, ếch, bồ nông vừa thể hiện quyền thế vừa mang sức mạnh bảo vệ cho chủ nhân. Cũng với ý nghĩa đó, hình rùa còn được thấy trên một số di vật Đông Sơn khác như rìu, giáo, áo giáp...

 Đặc biệt, ở chính giữa các tấm đồng hình vuông hay chữ nhật được phát hiện ở Phú Thọ, Hà Nội, Thanh Hóa, chúng ta thấy có một hình rùa cách điệu thể hiện bằng hình chữ X hoa với bốn đầu xoáy ốc, ở bốn góc là bốn cặp cá sấu cách điệu. Các tấm đồng này được đính vào trang phục, trước ngực hay sau lưng, để tạo ra một dạng bùa thiêng cầu sinh nở cho phụ nữ hay một dạng bùa hộ mạng cho nam giới.

Điều lý thú là chiếc khăn Piêu bao đời chở che làm đẹp người phụ nữ Thái Đen ngày nay là sự tổng hòa dạng mái nhà hình rùa và tấm đồng có hình rùa Đông Sơn xưa. Dễ thấy, đường cong lồi của khăn Piêu trên đầu phụ nữ Thái đồng điệu với bờ mái cong lồi của dạng nhà hình rùa. Tiếp đó, những chiếc “cút Piêu”, tức những khuy vải cuộn tròn hình xoáy ốc ở rìa khăn cũng tương ứng với hình xoáy ốc ở hai đầu nóc nhà hình rùa Đông Sơn.

Đặc biệt, hai mảng hoa văn vuông ở hai đầu khăn Piêu cũng vẫn mang các hoa văn mang bóng dáng các biểu tượng trên tấm đồng hình vuông Đông Sơn xưa. Người Thái Đen gọi hai mảng hoa văn đó là mặt Piêu, tức phần chính của Piêu. Hình rùa với các đường xoáy ốc ở giữa tấm đồng đã được cách điệu hóa cho phù hợp với kỹ thuật thêu thùa để hóa thành các mô típ mang các tên gọi con nhện, con cua, quả trám trong tiếng Thái cũng như thành mô típ móc câu, mô típ phổ biến và nổi bật nhất trên Piêu.

Như vậy, loài rùa lớn mai mềm từng sống ở Hồ Gươm đã từng là vật tổ - thần linh của nhiều tộc người ở Việt Nam trong suốt lịch sử, từ thời Hùng Vương dựng nước qua thời An Dương Vương giữ nước, Lê Lợi giải phóng đất nước cho đến thời hiện đại.  Tín ngưỡng vật tổ rùa đó đã để lại nhiều giá trị văn hóa vô hình và hữu hình đặc sắc trong văn hóa Việt Nam ngày nay.