Tràn lan hàng giả, hàng nhái trên các sàn thương mại điện tử

Hàng giả len lỏi vào mọi ngóc ngách

Chỉ với vài cú nhấp chuột, người tiêu dùng có thể tìm thấy vô số sản phẩm “thời thượng” với mức giá rẻ giật mình trên các sàn như Shopee, Lazada, Tiki hay TikTok Shop. Tuy nhiên, không ít trong số đó là hàng nhái, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Theo phản ánh từ người dùng, nhiều sản phẩm được quảng cáo là chính hãng nhưng khi nhận lại là hàng giả, hàng “made in China” không rõ nguồn gốc.

Mới đây, Công an tỉnh Bắc Giang vừa triệt phá một cơ sở sản xuất, buôn bán số lượng lớn mỹ phẩm giả tại huyện Lạng Giang, Bắc Giang, điều đáng nói, cơ sở này cũng bán hàng chủ yếu qua TikTok, Shopee và thu lời hàng tỷ đồng. Trước đó, qua công tác nắm tình hình trên không gian mạng, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Bắc Giang đã phát hiện các tài khoản Shopee “Bn Store 2024”, “Bibo Comesticc”, “Nhungnguyen010798”, “Vliwwfo6-r” và các tài khoản Tiktok “Sare Comesticc”, “Coca Beauty” có hoạt động quảng cáo, rao bán các loại mỹ phẩm như khử mùi cơ thể, serum trị mụn, trắng da… nghi sản xuất giả.

Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Bắc Giang đã khoanh vùng và xác định đối tượng Nguyễn Văn Khánh (sinh năm 1996, ở thôn Lải, xã Đại Lâm, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang) có hoạt động sản xuất, buôn bán mỹ phẩm giả tại nhà.

Ngày 7/5, tại khu vực nhà ở của Nguyễn Văn Khánh, tổ công tác Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Bắc Giang chủ trì phối hợp Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Bắc Giang kiểm tra, bắt giữ Nguyễn Văn Khánh và Nguyễn Thị Hiên (sinh năm 2003), cùng trú tại thôn Lải, xã Đại Lâm, huyện Lạng Giang đang thực hiện hành vi sản xuất, đóng gói mỹ phẩm giả.

Tại hiện trường, tổ công tác đã thu giữ 13 loại mỹ phẩm khác nhau có tổng số lượng là 2.468 sản phẩm thành phẩm như kem tẩy trang, kem dưỡng da, serum trị mụn Demi Skin 3 days, SEIMY skin 7 days plus; lăn khử mùi STOPIREX, Sạch hôi nách Cú đấm thép, Khử mùi hôi nách Hải Sen, Xịt khử mùi BEUFRES.

Đồng thời, lực lượng chức năng thu giữ khoảng 104.000 chiếc tem chống hàng giả, nhãn mác các loại; gần 10.000 chai, lọ; hàng triệu vỏ bao bì các loại; 300 kg nguyên liệu là phèn chua, dung dịch pha chế, máy dập date…

Cơ quan Công an bước đầu xác định, từ khoảng cuối năm 2024, Nguyễn Văn Khánh nhận thấy nhu cầu khách hàng tiêu dùng nhiều loại sản phẩm là mỹ phẩm nên đã nảy sinh ý định sản xuất mỹ phẩm giả để bán kiếm lời. Khánh đã lên mạng Internet để tìm hiểu một số loại mỹ phẩm khử mùi cơ thể, serum trị mụn, trắng da đang được thị trường tiêu thụ lớn, sau đó đặt in tem nhãn, bao bì giả của các sản phẩm này.

Đối tượng Khánh đã mua máy móc, nguyên liệu, công cụ, vỏ chai lọ và thực hiện việc sản xuất tại nhà để bán ra thị trường toàn quốc để kiếm lời. Điều đáng chú ý, nguyên liệu chủ yếu dùng để sản xuất mỹ phẩm chủ yếu là dung dịch, hương liệu pha chế không rõ nguồn gốc xuất xứ, bột phèn chua. Các nguyên liệu này được Khánh mua trôi nổi trên thị trường.

Sản phẩm thành phẩm sản xuất ra, các đối tượng rao bán trên sàn giao dịch thương mại điện tử Shopee, TikTok, khi có người mua thì gửi bán qua dịch vụ ship COD. Tính từ khoảng cuối năm 2024 đến nay, Khánh đã bán trên 100.000 đơn hàng cho các khách hàng tại các tỉnh, thành phố trong cả nước và với doanh thu trên 6 tỷ đồng.

Trước đó, Bộ Công an cũng đã khởi tố khởi tố vụ án hình sự “Sản xuất hàng giả là thực phẩm và Lừa dối khách hàng”, khởi tố bị can, áp dụng biện pháp tạm giam đối với Nguyễn Thị Thái Hằng (Hằng Du mục) và Phạm Quang Linh (Quang Ling Vlogs) cùng 3 đồng phạm. Hai người này cùng hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên thường livestream trên TikTok, quảng cáo về sản phẩm kẹo rau củ Kera. Sản phẩm này do Công ty cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt (Công ty CER Thành phố Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh) công bố, bắt đầu đưa ra thị trường vào cuối năm 2024.

Cơ quan Cảnh sát điều tra xác định sản phẩm kẹo rau củ Kera do Công ty cổ phần Asia life sản xuất, Công ty CER công bố, là hàng giả. Từ 12/12/2024 đến ngày 19/3/2025, Công ty cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt đã bán ra thị trường 135.325 hộp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi người tiêu dùng. Như vậy, với giá bán lẻ niêm yết ở mức 150.000 đồng/sản phẩm, ước tính Công ty cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt đã thu về gần 20,3 tỷ đồng.

Vai trò, trách nhiệm của sàn TMĐT và cơ quan quản lý ở đâu?

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc, Công ty Luật TNHH TGS (Thuộc Đoàn Luật Sư Thành Phố Hà Nội), trong thời gian gần đây, hàng loạt vụ sản xuất và buôn bán hàng giả với quy mô lớn bị lực lượng chức năng triệt phá đã khiến dư luận không khỏi lo ngại. Đáng chú ý, nhiều sản phẩm giả - từ mỹ phẩm, thực phẩm chức năng đến thuốc chữa bệnh - được tiêu thụ dễ dàng qua các nền tảng thương mại điện tử như TikTok Shop, Shopee. Vụ việc Công an tỉnh Bắc Giang triệt phá đường dây sản xuất mỹ phẩm giả, bán hơn 100.000 đơn hàng qua TikTok và Shopee là một cảnh báo nghiêm trọng về lỗ hổng giám sát của các nền tảng số.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho biết: “Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2024), các sàn TMĐT có trách nhiệm kiểm tra, giám sát và xử lý thông tin về hàng hóa được phân phối trên nền tảng. Đồng thời, theo Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định 85/2021/NĐ-CP, sàn TMĐT phải có cơ chế phát hiện, ngăn chặn hàng giả, và chịu trách nhiệm liên đới nếu để hàng hóa vi phạm lưu hành. Việc để các sản phẩm kém chất lượng, không rõ nguồn gốc bày bán công khai - thậm chí qua hình thức livestream, thu hút hàng chục ngàn lượt mua, đã đặt ra vấn đề về trách nhiệm và năng lực giám sát của các nền tảng.

Trong những trường hợp sàn TMĐT không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giám sát và cảnh báo, họ hoàn toàn có thể bị xử phạt hành chính, buộc gỡ bỏ sản phẩm vi phạm, thậm chí đối mặt với trách nhiệm pháp lý nếu có hành vi tiếp tay hoặc bao che. Trước thực trạng này, việc siết chặt quản lý sàn TMĐT là điều cần thiết nhằm bảo vệ người tiêu dùng và giữ gìn môi trường kinh doanh lành mạnh. Pháp luật không chỉ là công cụ xử lý hậu quả, mà cần được thực thi nghiêm túc như một cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa”.

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, những vụ việc mới đây như đường dây sản xuất mỹ phẩm giả bị Công an Bắc Giang triệt phá với hơn 100.000 đơn hàng bán qua Shopee và TikTok, hay vụ kẹo Kera livestream bán tràn lan trên TikTok, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải siết chặt quản lý hàng giả, hàng nhái trên các sàn  TMĐT.

“Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024), cùng với Nghị định số 85/2021/NĐ-CP về TMĐT, nghĩa vụ của sàn TMĐT không chỉ dừng lại ở việc trung gian, mà phải: Kiểm tra, xác thực thông tin người bán trước khi cho đăng sản phẩm; Gỡ bỏ ngay sản phẩm vi phạm khi phát hiện hoặc khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu; Cung cấp thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa, lưu trữ dữ liệu giao dịch để phục vụ thanh tra, điều tra; Thông báo rõ ràng rủi ro khi mua từ người bán cá nhân, hàng không rõ nguồn gốc.

Trong trường hợp để hàng giả lưu thông kéo dài, gây thiệt hại cho người tiêu dùng, sàn TMĐT có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP, thậm chí phải chịu trách nhiệm liên đới nếu thiếu kiểm soát hoặc tiếp tay cho gian lận thương mại”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho hay.

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, để quản lý hiệu quả, các cơ quan nhà nước cần: “Tăng cường hậu kiểm định kỳ, kiểm tra đột xuất các sản phẩm đăng bán trên nền tảng; Ứng dụng công nghệ mã định danh, truy xuất QR, AI để phát hiện bất thường; Xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo sớm về hàng hóa vi phạm, chia sẻ liên ngành. Về phía người tiêu dùng, cũng cần nâng cao cảnh giác, chỉ mua hàng tại gian hàng chính hãng, có chứng từ, hóa đơn rõ ràng, đồng thời tố giác hành vi gian lận trên nền tảng thông qua công cụ phản hồi sẵn có”.

“Trên không gian số, nếu không có rào chắn pháp lý đủ mạnh, hàng giả sẽ hoành hành và bào mòn niềm tin thị trường. Đã đến lúc sàn TMĐT cần chuyển vai trò từ “người vận hành nền tảng” sang “người đồng hành bảo vệ người tiêu dùng” - như một phần tất yếu của trách nhiệm pháp lý và đạo đức kinh doanh”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn nhấn mạnh.

Cũng theo luật sư Tuấn, việc lực lượng chức năng liên tiếp phát hiện các vụ sản xuất, buôn bán mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, bánh kẹo giả trên nền tảng TMĐT như Shopee, TikTok Shop đang gióng lên hồi chuông báo động về tình trạng hàng giả hoành hành trong không gian mạng.

“Theo Luật Giao dịch điện tử 2023, Luật Thương mại 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và Nghị định 85/2021/NĐ-CP, các sàn TMĐT có trách nhiệm kiểm soát, xác minh thông tin người bán, chủ động gỡ bỏ sản phẩm vi phạm, đồng thời hợp tác với cơ quan chức năng khi phát hiện hoặc nhận phản ánh về hàng hóa giả mạo, không rõ nguồn gốc. Ngoài ra, sàn còn phải thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, công khai thông tin liên hệ để người tiêu dùng phản ánh. Mặt khác, cơ quan quản lý nhà nước có vai trò thiết yếu.

Cụ thể, Bộ Công thương, Cục Quản lý thị trường và phát triển trong nước, Cục Thuế, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia có thẩm quyền: Thanh tra, kiểm tra hoạt động của sàn và người bán trên nền tảng số; Xử phạt vi phạm hành chính đến 100.000.000 đồng đối với cá nhân, 200.000.000 đồng với tổ chức theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP, đồng thời buộc thu hồi, tiêu hủy hàng hóa vi phạm; Phối hợp liên ngành, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và tra cứu vi phạm TMĐT”, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn phân tích.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cũng nhấn mạnh thêm: “Để siết chặt quản lý, cần yêu cầu các sàn thiết lập công cụ truy xuất nguồn gốc, áp dụng các phần mềm, ứng dụng kỹ thuật công nghệ nhằm phát hiện gian lận, và đặc biệt là định danh điện tử người bán. Đồng thời, người tiêu dùng cũng cần nâng cao cảnh giác, ưu tiên sản phẩm có chứng nhận chất lượng, và chủ động phản ánh khi phát hiện hành vi vi phạm. Hàng giả trên TMĐT không còn là vấn đề nhỏ, mà đã trở thành thách thức quản lý quốc gia. Sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của các cơ quan chức năng và nền tảng TMĐT sẽ là chìa khóa xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính”.