Cần chuyển từ “đầu tư hạ tầng” sang “khai thác giá trị của dữ liệu”

Phát biểu tham luận tại Hội nghị sơ kết 1 năm triển khai Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị; 5 năm thực hiện Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021–2030 và 4 năm triển khai Đề án 06 về phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia được Chính phủ tổ chức vào chiều nay 18/12, Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an, Tổ phó Thường trực Tổ Công tác triển khai Đề án 06 của Chính phủ khẳng định: Đề án 06 cần chuyển đổi mãnh mẽ từ “đầu tư hạ tầng” sang “khai thác giá trị của dữ liệu”.

Báo cáo tóm tắt trước Thủ tướng và hội nghị những kết quả nổi bật trong 4 năm triển khai Đề án 06, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long khẳng định: Nhìn lại quá trình hơn 4 năm triển khai, Đề án 06 đã khẳng định vai trò đầu tàu trong công cuộc chuyển đổi số quốc gia.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Long, trước hết, Đề án 06 đã thúc đẩy sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy và nhận thức, từ việc xem chuyển đổi số là "nhiệm vụ của ngành công nghệ thông tin" sang coi đây là "trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị", gắn với trách nhiệm của người đứng đầu, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, người dân vừa là chủ thể, là mục tiêu, là động lực đồng thời cũng là nguồn lực của quá trình chuyển đổi số.

Với tư duy đó, Việt Nam đã xây dựng được các công cụ chiến lược, giúp chuyển đổi từ nền hành chính truyền thống, dựa trên giấy tờ và tiếp xúc trực tiếp, sang quản trị số hiện đại, dựa trên dữ liệu và kết nối thông suốt phục vụ thiết thực cho người dân, doanh nghiệp.

Một trong những kết quả nổi bật đó là bỏ sổ hộ khẩu, sổ tạm trú giấy, chuyển sang quản lý dân cư bằng phương thức điện tử đã chấm dứt cơ chế quản lý hành chính thủ công kéo dài nhiều thập kỷ, chuyển sang phương thức quản lý bằng dữ liệu số, từ "người dân chạy theo thủ tục" sang "dữ liệu chạy thay cho người dân".

Việc phát triển thành công ứng dụng định danh quốc gia VNeID đã từng bước khẳng định vai trò quan trọng, là công cụ trung tâm kết nối giữa Nhà nước với người dân và doanh nghiệp. VNeID đã tích hợp ngày càng nhiều giấy tờ, tiện ích và dịch vụ thiết yếu, trở thành “điểm truy cập số” để người dân thực hiện thủ tục hành chính, dịch vụ công, tiếp cận các tiện ích trong y tế, giáo dục, an sinh xã hội, tài chính - ngân hàng và nhiều lĩnh vực khác.

Đề án 06 đã hình thành Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đây là “trái tim” của hệ thống chuyển đổi số, cung cấp nguồn dữ liệu đúng, đủ, sạch sống đến mọi “mao mạch” của hệ thống chính trị. Dữ liệu chuyển dần từ trạng thái quản lý phân tán sang trạng thái vận hành tập trung, tạo điều kiện để các bộ, ngành, địa phương khai thác, thực hiện hơn 4.000 dịch vụ công trực tuyến, trong đó có hơn 2.000 dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

Dữ liệu không còn là tài sản nằm yên trong kho mà đã "sống" và "chảy", phục vụ các hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Việt Nam lần đầu tiên được Liên Hợp Quốc xếp vào nhóm có chỉ số Chính phủ điện tử ở mức cao, là sự công nhận quốc tế về một mô hình chuyển đổi số có chiến lược, có trọng tâm và có hiệu quả.

Với mô hình “Nhà nước dẫn dắt, doanh nghiệp đồng hành, người dân tham gia”, Đề án 06 đã tạo cơ sở quan trọng, từng bước hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số; từng bước đưa Việt Nam vào nhóm 50 nước dẫn đầu về Chính phủ điện tử với tỷ trọng kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP vào năm 2030.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Long cũng đánh giá, bên cạnh những thành tựu, quá trình triển khai Đề án 06 trong thời gian qua cho thấy vẫn còn những hạn chế, tồn tại cần khắc phục. Cụ thể, mâu thuẫn lớn nhất hiện nay là mâu thuẫn giữa yêu cầu chuyển đổi số nhanh và toàn diện với với quyết tâm và năng lực tổ chức thực hiện.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Long, một số nơi vẫn tiếp cận Đề án 06 theo tư duy là nhiệm vụ hành chính phải thực hiện, mà không nhìn nhận nó như một “động lực phát triển, đổi mới phương thức quản lý”; tư duy “hoàn thành chỉ tiêu” đôi khi còn lấn át tư duy “tạo giá trị thực”. “Hệ quả là chúng ta có hệ thống nhưng tỷ lệ sử dụng thực chưa cao, có dữ liệu nhưng chất lượng chưa đảm bảo, có nền tảng nhưng chưa kết nối thông suốt” - Thứ trưởng Nguyễn Văn Long nhìn nhận.

Về tư duy và cơ chế, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long đánh giá vẫn chưa thoát khỏi hoàn toàn lối mòn của tư duy xin - cho, quản lý cục bộ, coi dữ liệu là nguồn lực riêng, làm riêng của mình rồi mới nghĩ đến kết nối. Thể chế đôi khi chạy chậm hơn thực tiễn, các quy định liên quan đến chia sẻ dữ liệu, thuê dịch vụ công nghệ, thanh, quyết toán vẫn còn nhiều vướng mắc. Sự phối hợp liên ngành chưa thực chất, nguyên tắc "6 rõ" chưa được thực thi nghiêm túc, dẫn đến tình trạng ai cũng có trách nhiệm nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Việc huy động người dân tham gia còn thiếu các biện pháp hiệu quả, thực chất, chưa tương xứng với yêu cầu của công cuộc chuyển đổi số.

Từ thực tiễn triển khai, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long nêu ra những kinh nghiệm quan trọng. Theo đó, chuyển đổi số không thể thành công nếu thiếu quyết tâm chính trị từ người đứng đầu. Những nơi lãnh đạo trực tiếp chỉ đạo, theo dõi sát sao thì tiến độ, chất lượng triển khai đảm bảo; những nơi giao cho cấp phó rồi “buông” thì kết quả chậm và còn mang tính hình thức.

Dữ liệu phải được coi là tài sản chiến lược, không phải là “của riêng” của từng bộ, ngành. Tư duy “bảo vệ dữ liệu bằng cách không chia sẻ” là tư duy lỗi thời, cần phải thay bằng tư duy “bảo vệ dữ liệu bằng cách chia sẻ an toàn”. “Phải có những biện pháp cụ thể để người dân thực sự là trung tâm, là chủ thể, là mục tiêu, là động lực đồng thời cũng là nguồn lực của quá trình chuyển đổi số” - Thứ trưởng Nguyễn Văn Long nêu.

Về một số nhiệm vụ trọng tâm cần triển khai trong thời gian tới, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long đánh giá, Đề án 06 cần chuyển đổi mãnh mẽ từ “đầu tư hạ tầng” sang “khai thác giá trị của dữ liệu”, tập trung vào 4 định hướng. Cụ thể, hoàn thiện thể chế cho chuyển đổi số theo hướng đồng bộ, ổn định và lâu dài.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Long, giai đoạn vừa qua, chúng ta thành công với cơ chế chỉ đạo hành chính mạnh mẽ. Giai đoạn tới, cần chuyển sang cơ chế pháp luật ổn định, lâu dài. Cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật, các quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm của từng cơ quan, đảm bảo tạo hành lang pháp lý vững chắc cho chuyển đổi số, giảm phụ thuộc vào các văn bản chỉ đạo từng thời điểm, bảo đảm tính bền vững.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Long cũng đề nghị hoàn thiện hệ sinh thái công dân số, tạo ra thế hệ công dân số, có kiến thức, kỹ năng số đầy đủ, có quyền lợi, trách nhiệm khi tham gia các hoạt động của xã hội số. Do vậy, phải có cơ chế khuyến khích rõ ràng để người dân thấy được lợi ích thiết thực khi tham gia vào xã hội số, từng bước xây dựng và lan tỏa văn hóa số trong toàn xã hội.

Để làm được điều đó, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long đề nghị cần tiếp tục phát triển, nâng cấp ứng dụng định danh quốc gia VNeID, phát huy vai trò VNeID trung tâm kết nối giữa người dân với Nhà nước, người dân với doanh nghiệp và người dân với với người dân.

Nhấn mạnh đến nội dung phát triển kinh tế dữ liệu, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long khẳng định: Giá trị thực sự của dữ liệu chỉ phát huy khi được khai thác, phân tích và chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ mới. Chúng ta cần có những "nhà máy chế biến dữ liệu" - những trung tâm sáng tạo, khai thác dữ liệu, nơi các doanh nghiệp khởi nghiệp được tiếp cận dữ liệu an toàn để phát triển các giải pháp đổi mới sáng tạo. Đồng thời, phải xây dựng "sàn giao dịch dữ liệu" minh bạch, nơi dữ liệu được mua bán hợp pháp, công khai, tạo nguồn thu cho ngân sách và động lực cho doanh nghiệp.

Đề án 06 góp phần và phải luôn được bảo đảm an ninh dữ liệu và chủ quyền số quốc gia. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, dữ liệu quốc gia không chỉ là tài sản kinh tế mà còn gắn với yếu tố an ninh quốc phòng, phải xây dựng hệ thống bảo vệ dữ liệu nhiều lớp, từ pháp luật, công nghệ đến nhân lực. Đồng thời phải làm chủ các công nghệ lõi, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, chuỗi khối để không bị phụ thuộc vào nước ngoài trong các hệ thống then chốt, bảo đảm an ninh, an toàn cho các hệ thống thông tin trọng yếu của quốc gia.

“Đề án 06 đã chứng minh Việt Nam không chỉ có thể theo kịp mà còn có thể dẫn dắt trong cuộc cách mạng số. Với tầm nhìn chiến lược, sự quyết tâm và đồng lòng của cả hệ thống chính trị, Đề án 06 sẽ tiếp tục góp phần đưa đất nước vững bước trong kỷ nguyên vươn mình, bứt phá và phát triển của dân tộc” - Thứ trưởng Nguyễn Văn Long khẳng định.