Nhạc sĩ trước “đôi thủ” AI

AI - xu hướng tất yếu

Sự xuất hiện của AI đã mang đến những thay đổi không thể phủ nhận trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Đó là những bản phối của AI thu hút hàng triệu lượt xem trên TikTok đến những tranh cãi gay gắt về chuyện bản quyền. Đặc biệt, trong danh sách 10 ca khúc được tìm kiếm nhiều nhất năm 2025 thì có tới 2 ca khúc liên quan tới AI là “Say một đời vì em” và “Mưa chiều”. Thời gian qua, nhiều buổi hội thảo, tập huấn về chủ đề AI trong âm nhạc đã được các hội chuyên ngành, những người làm âm nhạc tổ chức.

Thượng tá, nhạc sĩ An Hiếu (Phó Giám đốc Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội) cho rằng: “AI trong âm nhạc là một xu hướng tất yếu. Ưu điểm của nó là tối ưu hóa về thời gian và chi phí. Ví dụ như có thể hỗ trợ người sáng tạo tìm ra ý tưởng, thậm chí hoàn thiện sản phẩm âm nhạc một cách nhanh chóng với chi phí không đáng kể. Một bản hòa âm vốn đòi hỏi một nhạc sĩ và ê-kíp chuyên nghiệp mất nhiều ngày, thậm chí cả tuần để mài giũa trong phòng thu, AI có thể “trả bài” chỉ trong vài phút. Để trở thành ca sĩ, bên cạnh năng khiếu thì đa số mọi người phải học hành bài bản, có khi rèn luyện cả chục năm mới có thể đạt tới một quãng giọng nào đó; trong khi, với ca sĩ AI thì chỉ cần một câu lệnh...”.

Là thành viên Hội đồng thẩm định mảng sáng tác của Hội Âm nhạc Hà Nội, nhạc sĩ Vũ Thiết khẳng định: Hội “nói không” với ca khúc AI sáng tác nhưng vẫn nhận được không ít tác phẩm gửi đến. Với người làm chuyên nghiệp thì chuyện phát hiện không khó. Ca khúc do AI sáng tác thường có ca từ, giai điệu tròn trịa, trơn tru. Hay, có tác giả gửi đến cả chục bài về cùng một chủ đề thì biết là AI sáng tác rồi. Tuy nhiên, trong thực tế, có một số người “tham khảo” cho AI làm trước, sau đó họ viết lại, làm lại bởi người thật. Cái này thì mình đang phải chấp nhận. Ở góc độ nào đó, AI tạo ra sự cạnh tranh cho các nhạc sĩ; đặt ra yêu cầu nhạc sĩ phải viết hay hơn, độc đáo hơn.

Trung tá, nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn (Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội) cùng quan điểm cho rằng, AI vừa mở ra cơ hội, vừa tạo ra áp lực, nhưng áp lực ấy không dành cho những người thực sự có bản sắc sáng tạo. Với những người làm nghề nghiêm túc, AI chỉ là một công cụ hỗ trợ để mở rộng khả năng thử nghiệm và tối ưu hóa kỹ thuật. Nhưng, với những người lười tư duy, thiếu trải nghiệm sống và phụ thuộc vào công nghệ để “sản xuất cảm xúc, AI rất dễ trở thành “cái nạng” sáng tạo. Điều đáng lo không phải AI mạnh đến đâu, mà là khi con người dần chấp nhận sự dễ dãi trong nghệ thuật.

Anh chia sẻ thêm: “Tôi nhìn nhận sự xuất hiện mạnh mẽ của AI trong âm nhạc là một xu thế không thể đảo ngược của thời đại. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của một người làm nghề được nuôi dưỡng bởi phông văn hóa, chiều sâu trải nghiệm sống và bản sắc nghệ thuật cá nhân, tôi cho rằng AI dù thông minh đến đâu cũng chỉ có thể mô phỏng cấu trúc, xu hướng và dữ liệu âm nhạc đã tồn tại, chứ không thể tự hình thành một đời sống tinh thần để tạo ra giá trị nghệ thuật nguyên bản. Âm nhạc đích thực không chỉ được viết bằng kỹ thuật, mà được thai nghén từ vốn sống, từ căn tính văn hóa, từ những va đập cảm xúc rất riêng của mỗi con người”.

Lạm dụng AI khiến âm nhạc bị “công nghiệp hóa”, thiếu cá tính sáng tạo là thực tế phải đối mặt. Nhạc sĩ An Hiếu cho rằng, điều đáng lo ngại là hiện nay là với sự hỗ trợ của AI, những người một nốt nhạc “bẻ đôi không biết” vẫn có thể cho ra một sản phẩm âm nhạc. Có thể có tác giả trẻ dựa vào AI, lười sáng tạo, ngại trau dồi, học tập và cho ra đời những sản phẩm âm nhạc mang tính công nghiệp, vô hồn, ít cảm xúc. Điều này dẫn đến một lứa sáng tác gọi là tác giả chứ không phải nhạc sĩ.

Thuật toán có thay thế cảm xúc?

AI trong âm nhạc không phải là một trào lưu nhất thời mà là một bước tiến tất yếu của công nghệ. Việc dùng AI để tôn vinh bản sắc, đưa nhạc Việt ra thế giới nhanh hơn hay để nó nhấn chìm thị trường trong những giai điệu na ná, vô hồn phụ thuộc vào chính những người làm âm nhạc. Vai trò của nhạc sĩ trong việc giữ gìn bản sắc và cảm xúc của con người giữa thời đại công nghệ là yếu tố quyết định.

Theo nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn, phải xác định được ranh giới việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và sự phụ thuộc vào AI trong sáng tác. Một nghệ sĩ có thể dùng AI để tham khảo, thử nghiệm hoặc hỗ trợ kỹ thuật; nhưng tư tưởng nghệ thuật, cảm xúc chủ đạo và linh hồn tác phẩm phải là thứ được sinh ra từ nội tâm của người sáng tạo. Khi mọi thứ - từ giai điệu, ca từ đến cấu trúc tác phẩm, đều được giao phó cho máy móc thì lúc đó vai trò của người nghệ sĩ cũng dần bị mờ đi.

“Nhạc sĩ là giữ lấy “phần người” trong âm nhạc. Giữ lấy bản sắc văn hóa, giữ lấy chiều sâu tinh thần, giữ lấy những rung động chân thật mà không một thuật toán nào có thể tái tạo trọn vẹn. Công nghệ có thể giúp âm nhạc nhanh hơn, tiện lợi hơn, nhưng nghệ thuật chỉ thực sự sống lâu khi trong đó có ký ức, có tâm hồn, có bản lĩnh sáng tạo và có hơi thở của đời sống thật. Bởi, cuối cùng, thứ chạm đến trái tim công chúng không phải là âm thanh được tạo ra bởi máy móc, mà là cảm xúc thật được viết nên bởi một tâm hồn thật” - anh nhấn mạnh.

Trước băn khoăn AI sẽ khiến cho đời sống âm nhạc tương lai biến đổi theo xu hướng tích cực hay tiêu cực, nhạc sĩ An Hiếu cho rằng: Tuy có những lo ngại nhất định nhưng tôi nghĩ rằng, trong tương lai, AI sẽ mang đến cho chúng ta những điều tích cực mới mẻ. Trong nguồn dữ liệu AI tổng hợp có tinh hoa âm nhạc thế giới mà giới sáng tác Việt Nam có thể tiếp cận. Các bạn trẻ không nên kỳ thị mà hãy tiếp cận với AI bằng nhiều góc khác nhau. Sử dụng AI như một “trợ lý ảo” để tìm ý tưởng mới, những cách thức chinh phục âm nhạc có thể tiệm cận với âm nhạc thế giới.

Như nhạc sĩ An Hiếu chia sẻ: “Tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, chúng tôi đưa việc sản xuất âm nhạc số trên các phần mềm AI vào giảng dạy chính thống để các sinh viên bắt kịp xu hướng, ra trường có thể sử dụng thành thạo công nghệ, vừa làm công tác quản lý vừa làm công tác sản xuất...”.

Là một nhạc sĩ “đắt sô” sáng tác ca khúc, hòa âm phối khí cũng như giữ vai trò đạo diễn âm nhạc nhiều chương trình nghệ thuật lớn, trả lời cho câu hỏi AI có hỗ trợ gì trong quá trình sáng tác hoặc sản xuất âm nhạc của anh, Trung tá, nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn thẳng thắn: “Tôi đã sáng tác cách đây hơn 25 năm - vào thời mà công cụ của người nhạc sĩ chỉ giản dị là một cây bút chì, những trang giấy chép nhạc và một chiếc guitar để lần tìm từng giai điệu. Và, thật thú vị, thói quen sáng tác mộc mạc ấy vẫn theo tôi cho đến tận bây giờ. Với tôi, một tác phẩm âm nhạc luôn bắt đầu từ sự tĩnh lặng nội tâm, từ cảm xúc bật ra thành giai điệu đầu tiên nơi đầu ngón tay trên phím đàn, chứ không bắt đầu từ một câu lệnh nhập vào máy tính. AI có thể hỗ trợ ở khâu tham khảo, mô phỏng, xử lý âm thanh hay tối ưu hóa sản xuất; nhưng phần cốt lõi nhất - giai điệu, cảm xúc và linh hồn tác phẩm - tôi vẫn tin phải được viết ra từ trái tim của người nghệ sĩ”.

Nhạc sĩ An Hiếu cũng khẳng định: “Âm nhạc là câu chuyện của cảm xúc, tình cảm con người gửi gắm vào trong đó. AI chỉ có thể viết nhanh, viết nhiều chứ để có tác phẩm đi vào chiều sâu với những ca từ khiến người ta lay động, những giai điệu đẹp muốn nghe đi nghe lại thì vẫn phải là do con người”. Còn nhạc sĩ Vũ Thiết chọn cách diễn giải khác: “Chỉ có trái tim người nghệ sĩ mang đến sự sắc nét cho tác phẩm mà AI không làm được. Ngay cả ở việc thể hiện, giọng hát AI có thể chinh phục được những nốt cao nhất nhưng đôi khi chính sự run rẩy vì xúc động của giọng hát thật mới khiến người nghe nhớ mãi”.

Trên thế giới, xu hướng dùng AI để tăng năng suất trong việc tạo beat nghe thử, lọc tạp âm hay lên ý tưởng lời bài hát khá phổ biến. Ngoài ra, có thể sử dụng AI là công cụ để phân tích dữ liệu người hâm mộ, xu hướng âm nhạc và nền tảng phát nhạc.

Theo các chuyên gia, để thị trường âm nhạc văn minh, chuyên nghiệp, các nền tảng nên có chính sách bắt buộc gắn nhãn “AI - generated” (Tạo ra bởi AI) hoặc “AI - assisted” (Hỗ trợ bởi AI)”. Việc này mang đến sự công bằng cho khán giả trong việc quyết định dành thời gian cho sản phẩm âm nhạc nào. Nhưng, để có được điều đó thì điều đầu tiên bản thân nhạc sĩ phải trung thực với chính mình.