Nhà văn Vũ Liêm: Chẳng có tội ác nào là ngẫu nhiên

- “Tội ác sau khe cửa” được khởi nguồn từ một ám ảnh nghề nghiệp hay từ nhu cầu sáng tạo thuần túy?

- Tôi nghĩ đó là nhu cầu sáng tạo thuần túy, dù có lấy cảm hứng từ một không gian thực từng khiến tôi ám ảnh bởi những “kẽ hở”, cả về mặt vật lý lẫn ý nghĩa ẩn dụ. Một biệt thự cổ với nhiều khoảng trống từng khiến tôi ám ảnh. Tôi nghĩ đời sống cũng vậy, mỗi người chỉ thấy một phần, và chỉ khi chia sẻ, toàn cảnh mới lộ diện. Tiểu thuyết được hình thành từ ý tưởng ấy.

- Dù sách được phân loại thuộc thể loại thriller - trinh thám, nhưng tôi cho rằng cuốn sách thiên về không khí và chiều sâu nội tâm hơn là yếu tố phá án. Anh có đồng ý với cách đọc này không?

- Đúng vậy. Câu chuyện thiên về nội tâm hơn là phá án, với những chuyển động tâm lý chi phối hành vi. Nhân vật tốn nhiều năng lượng nhất với tôi là Lê Vương, một dạng tự luyến cực đoan.

- Nhân vật Lê Vương mang xu hướng toàn trị và tin mình có quyền điều khiển số phận người khác. Nhân vật này phản chiếu điều gì anh muốn cảnh báo về quyền lực của người sáng tạo?

- Nếu nói theo cách gọi hiện nay, đó là một dạng “ảo tưởng sức mạnh”. Khi xây dựng Lê Vương, tôi muốn phản chiếu chính suy nghĩ của người sáng tác: chúng ta tạo ra một thế giới tưởng tượng và có quyền thao túng nó, nhưng cần luôn tỉnh táo để hiểu rằng đó chỉ là vấn đề của trí tưởng. Người làm sáng tạo không thể áp đặt những gì mình “xử lý” trong tác phẩm ra đời sống thật. Lê Vương là trường hợp đã vượt qua ranh giới ấy và dấn sâu vào tội lỗi. Bởi vậy, tôi luôn nhấn mạnh: quyền lực của người sáng tạo chỉ tồn tại trong tác phẩm, và khi tác phẩm đến với công chúng, nó đôi khi không còn hoàn toàn thuộc về mình nữa.

- Anh sử dụng các lớp siêu hình, ảo giác xen kẽ đời thực. Đó là lựa chọn nghệ thuật, hay là cách anh “đi đường vòng” để tránh những yếu tố bí mật nghề nghiệp của cảnh sát không thể nói thẳng?

- Là tác giả nhiều năm thực hiện series phim truyện “Cảnh sát hình sự”, việc cân bằng giữa yếu tố nghiệp vụ chuyên ngành và tính hấp dẫn trên màn ảnh lúc nào cũng làm tôi đau đầu. Có những điều không thể khắc họa vì chỉ cần sơ suất có thể trở thành cẩm nang hướng dẫn tội phạm kỹ năng “phản trinh sát”. Và một trong những cách thức để không đưa các vấn đề nghiệp vụ rõ ràng nhưng vẫn đảm bảo được tính hấp dẫn, đó chính là kể câu chuyện dưới nhiều góc nhìn, thậm chí đúng như anh đã nhận ra bao gồm cả siêu hình, ảo giác. Bộ não chúng ta cho đến nay vẫn là một bí ẩn, bởi thế qua những nghiên cứu, trải nghiệm về tâm lí con người, tôi vẫn luôn muốn thể nghiệm sự diễn trình này trong các tác phẩm của mình “từ hành vi thấy tính cách, từ tính cách thấy số phận”.

- Điều tra viên Quang Nhân nhiều lúc bị động trước diễn biến câu chuyện. Đây là chủ ý thể hiện giới hạn con người khi đứng trước bí mật tội ác, hay là điểm anh thấy cần hoàn thiện thêm trong cấu trúc trinh thám?

- Theo đúng cấu trúc quen thuộc của một tác phẩm trinh thám thì nhân vật phá án thường sẽ có những lúc bế tắc hoặc bị giới hạn bởi yếu tố khách quan, tuy nhiên ở “Tội ác sau khe cửa” bản thân tôi nhận ra đây là điểm yếu của tiểu thuyết. Ngoài đời, điều tra viên không phi thường như trên phim, nhưng luôn giữ thế chủ động khéo léo. Tôi vẫn cần thâm nhập thực tế nhiều hơn để khắc họa điều đó.

- Một vài phân đoạn anh để nhân vật bàn thẳng về thiện - ác. Anh có lo ngại mình giải thích hơi nhiều, thay vì để tình huống tự nói?

- Tôi khá thích những “tuyên ngôn” của nhân vật để nói hộ suy nghĩ của tác giả, nhất là khi nhân vật chính là một nhà văn. Tôi hiểu có thể khiến người đọc cảm giác bị “rao giảng”, nhưng đó là lựa chọn cá nhân khiến tôi hứng thú khi sáng tác. Tôi muốn nhấn mạnh một câu hỏi luôn thường trực: chúng ta nói rất nhiều về thiện - ác, nhưng hành động có thực sự phản chiếu điều ta nói hay không.

- Có bao giờ anh tin rằng một phần cái xấu, cái ác trong truyện là sự phản chiếu của chính anh? Nếu không, điều gì khiến anh theo đuổi chủ đề này dai dẳng đến vậy?

- Tôi nhớ ngày trước có xem một cảnh phim, cậu bé nọ thích nhấc những con cá ra khỏi nước và nhìn chúng giãy giụa cho đến chết. Tôi cứ nghĩ, phải chăng chúng ta vốn tiềm tàng ác tính từ đầu và sự trưởng thành chính là để triệt tiêu dần ác tính đó. Đó là lý do tại sao tôi vẫn luôn theo đuổi chủ đề thiện - ác đối đầu suốt bao năm qua. Còn cái ác, cái xấu có phản ánh chính tôi không thì…tôi nghĩ là cũng có một phần. Tôi cũng đôi lúc đố kỵ, có lúc ảo tưởng bản thân nhưng tôi thực sự muốn làm thật nhiều việc tốt.

- Có khoảnh khắc nào khiến anh nhận ra rằng công việc mình chọn đòi hỏi phải đánh đổi quá nhiều?

- Nhiều, chứ không phải chỉ vài khoảnh khắc. Chẳng hạn, con gái tôi mới năm tuổi, và cháu luôn hỏi sao chả mấy khi bố ngủ cạnh con? Câu hỏi rất giản đơn, đời thường, nhưng  khá là nhói.

- Gia đình có giúp anh cân bằng được câu chuyện thiện – ác trong các hoạt động nghề nghiệp của anh?

- Bố tôi có ảnh hưởng rất lớn đến con đường tôi chọn. Hồi nhỏ, ông thường kể cho tôi nghe những câu chuyện trinh thám, và tôi lớn lên cùng sự say mê ấy. Đến bây giờ, hai bố con vẫn trao đổi về các tác phẩm kinh điển và những tác giả mới. Bố luôn là độc giả đầu tiên của tôi, đó là một trong những khoảnh khắc cân bằng hiếm hoi, nơi niềm vui đôi khi đủ đầy để trở thành hạnh phúc.

- Anh đang giữ vị trí Phó giám đốc Điện ảnh CAND, có khi nào anh cảm thấy tiếng nói chuyên môn của mình chưa được lắng nghe trọn vẹn?

- Tôi làm nghề gần 20 năm trước khi về Điện ảnh CAND, nên ban đầu rất kỳ vọng, rồi sau đó là cảm giác chông chênh. Tôi coi đó phần nhiều là trách nhiệm của mình, khi chưa truyền tải trọn vẹn những điều tâm huyết và kinh nghiệm tích lũy. Trong nghệ thuật, nếu điều muốn nói không được hiểu, đó là thất bại của người làm nghề, và tôi chấp nhận. Điện ảnh CAND có thế mạnh riêng và nhận được sự quan tâm, đầu tư thiết thực, nhưng nhân sự còn mỏng, khối lượng công việc lớn, nên mệt mỏi là điều khó tránh. Dù vậy, đến nay chúng tôi vẫn hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao.

- Anh viết nhiều kịch bản hình sự, nhưng các nhân vật dù tốt hay xấu đều nói bằng một ngôn ngữ giàu tri thức. Đó là phản chiếu của anh hay là chủ ý thay đổi cách nhìn của khán giả?

- Tôi muốn nhấn mạnh dạng tội phạm trí tuệ cao, thứ mà tôi cho là hiểm họa thực sự của xã hội. Kẻ xấu hoàn toàn có thể tiếp cận tri thức, điều đáng sợ là khi chúng biến tri thức ấy thành công cụ phạm tội. Tôi cũng muốn cảnh báo về những trào lưu định hướng tâm lý có thể bùng phát trong thời gian tới, và cho rằng khái niệm “bác sĩ tâm lý” cần được hiểu đúng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam.

- Nếu có độc giả cho rằng “Tội ác sau khe cửa” là cuốn tiểu thuyết nhiều tham vọng nhưng chưa chạm tới đích cuối cùng, anh sẽ phản biện hay chấp nhận?

- Tôi sẽ cảm ơn, vì đó là nhận xét đúng. Khi đọc lại, tôi vẫn thấy nhiều điểm chưa hài lòng và buộc phải thừa nhận rằng mình chưa xử lý được ở thời điểm này. Với tôi, người sáng tác hạnh phúc nhất là khi được trưởng thành dần trên hành trình làm nghề, và tôi luôn khát khao điều đó ở những tác phẩm tiếp theo.

- Xin cảm ơn anh!