NSND Phạm Thị Thành: Hoa hướng dương đã đi về phía mặt trời

1.NSND Phạm Thị Thành sinh năm 1941 trong một gia đình "trâm anh thế phiệt". Cha bà - cụ Phạm Khắc Hòe, quê Đức Thọ (Hà Tĩnh), là một trí thức nổi tiếng, từng soạn thảo chiếu thoái vị cho Vua Bảo Đại năm 1945 và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin cậy. Mẹ bà là người xứ Huế, em ruột nhà thơ Ưng Bình Thúc Dạ Thị, cháu của Miên Thẩm và chắt nội Vua Minh Mạng. Từ nhỏ, Phạm Thị Thành đã được nuôi dưỡng trong không khí văn hóa nghệ thuật. Bà thừa hưởng tình yêu văn chương từ cha và giọng hát ngọt ngào xứ Huế từ mẹ.

Cha đẻ của bà, ông Phạm Khắc Hòe là người có công lớn trong việc vận động Vua Bảo Đại thoái vị và được Chủ tịch Hồ Chí Minh rất tin tưởng. Tiếp nối truyền thống khoa bảng của gia đình, các con của ông Hòe đều thành danh. Anh trai của bà Thành ông Phạm Khắc Lãm, nguyên Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Người Việt Nam ở nước ngoài; Tiến sĩ Phạm Khắc Chi - nguyên hiệu trưởng đầu tiên và là người sáng lập ra Đại học Văn Lang - đại học tư thục đầu tiên của Việt Nam… Gia đình bà mỗi người đi một con đường riêng và đều trở thành những nhân vật xuất sắc trong lĩnh vực của mình.

NSND Phạm Thị Thành là em út, từ ngày bé đã mơ mộng ấp ủ ước mơ nghệ thuật. Chính những tên tuổi lớn trong ngành âm nhạc như Lưu Hữu Phước, Nguyễn Xuân Khoát, Đặng Đình Hưng đã thưa với ông Hòe cho cô con gái gia nhập đoàn văn công Trung ương. 14 tuổi bà đã thoát ly gia đình và bắt đầu cuộc sống với âm nhạc, sân khấu.

 Cũng chính trong những ngày tháng tập luyện văn công, văn nghệ, tâm hồn mơ mộng của một cô bé con mới 16 tuổi Phạm Thị Thành đã mang lòng yêu người đàn ông hơn mình gần 30 tuổi là NSND Đào Mộng Long. Nhưng rồi, mối tình đó cũng không bền lâu. Hai người chia tay, cuộc hôn nhân cho bà Thành 2 người con. Đây là cuộc hôn nhân đầu tiên và cũng là cuối cùng của nữ đạo diễn. Bà dành toàn bộ thời gian còn lại cho sân khấu, nghệ thuật, thứ mà bà yêu như là máu thịt, hơi thở của mình.

Năm 1970, bà được cử sang Nga học đạo diễn sân khấu, sau 7 năm học, bà về nước và viết đề án thành lập Nhà hát Tuổi Trẻ. Đạo diễn Phạm Thị Thành cũng là Phó Giám đốc đầu tiên bắt tay xây dựng. Sau này bà làm giám đốc nhà hát (1991-1996). Ngày tuyển sinh cho Nhà hát, hơn 1.200 thí sinh đến dự thi, chỉ chọn ra được 20 người. Trong khóa học đầu tiên ngày ấy có nhiều người sau này trở thành nghệ sĩ có tên tuổi như NSND Lan Hương, NSND Lê Khanh, NSƯT Chí Trung, NSND Minh Hằng, NSƯT Ngọc Huyền, NSND Anh Tú, NSƯT Đức Hải…

Và cũng từ Nhà hát Tuổi trẻ, NSND Phạm Thị Thành là người phát hiện ra tài năng Lưu Quang Vũ. Bà được NSND - họa sĩ Phùng Huy Bính giới thiệu Lưu Quang Vũ trong lúc đang loay hoay tìm kịch bản cho những diễn viên đầu tiên của mình. Bà ngỏ lời đề nghị Lưu Quang Vũ viết một kịch bản thật trẻ, thật tươi mới, hấp dẫn như tinh thần cái tên Nhà hát đang gánh trọng trách. Không cần 20 ngày như thỏa thuận ban đầu, chỉ sau 2 tuần, nhà thơ Lưu Quang Vũ đã nộp kịch bản “Sống mãi tuổi 17”.

Buổi đọc kịch đầu tiên, Phạm Thị Thành đã choáng ngợp “hay quá”, tư duy nhạy bén của một đạo diễn năng động khiến bà lập tức nhận ra trữ lượng tài nguyên hiếm có của tác giả đã đi qua nhiều khúc quanh số phận.“Sống mãi tuổi 17” ra mắt thành công, không chỉ giới thiệu một lứa diễn viên thanh sắc đủ đầy, mà còn dựng viên gạch nền móng cho cặp đôi tác giả - đạo diễn luôn được xưng tụng như “cặp bài trùng” của sân khấu: nhà viết kịch Lưu Quang Vũ - đạo diễn Phạm Thị Thành.

Rất nhiều tác phẩm của cặp đôi Lưu Quang Vũ - Phạm Thị Thành đã ra đời trong thời điểm đó góp phần làm nên không khí sôi động của sân khấu Hà Nội và nhiều địa phương cả nước trong thập niên 80, thế kỷ 20. Đó là “Mùa hạ cuối cùng”, “Trái tim trong trắng”, “Ông vua hóa hổ”, “Người tốt nhà số 5”, “Nếu anh không đốt lửa”.... NSND Phạm Thị Thành đã dàn dựng 25 kịch bản của Lưu Quang Vũ - một con số mà chưa đạo diễn nào theo kịp.

Nhưng Phạm Thị Thành không chỉ gắn bó với Lưu Quang Vũ. Trong giai đoạn đất nước chuẩn bị bước vào thời kỳ mở cửa, bà còn đưa những tác phấm góc cạnh nhất của nhà viết kịch Xuân Trình lên sân khấu. Năm 1985, Hội diễn Sân khấu toàn quốc tổ chức tại TP Hồ Chí Minh, nhân kỷ niệm 10 năm ngày thống nhất đất nước, Phạm Thị Thành nhận lời với Đoàn kịch nói Hà Nam Ninh dựng kịch bản “Mùa hè ở biển”của Xuân Trình.

Đây là một vở diễn gai góc, dám đi thẳng vào những vấn đề nóng của xã hội thời bấy giờ. “Mùa hè ở biển” giành Huy chương Vàng Hội diễn kỳ đó, và phấn khích hơn nữa, vở diễn nhận được sự ủng hộ hết mình của công chúng phương Nam - một sự tưởng thưởng xứng đáng cho những nghệ sĩ dám dấn thân, chấp nhận đương đầu để thực hiện phận sự của mình...

2. NSND Phạm Thị Thành được xem là nữ đạo diễn sân khấu đương đại đầu tiên của Việt Nam. Cuộc đời bà là minh chứng cho nghị lực, đam mê và cống hiến không ngừng nghỉ. Bà chia sẻ: “Tôi được đào tạo cơ bản. Những năm học tập ở Nga đã gây chất men thực hiện hoài bão lớn. Nhưng tôi không dừng lại ở đó, vẫn học ngày, học đêm, đến năm 56 tuổi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Không có thành công nào đến với ta một cách dễ dãi. Mỗi lần va vấp tôi lại càng yêu nghề hơn. Kinh nghiệm của tôi là lấy sự va vấp để an ủi chính mình”.

Tôi may mắn có nhiều dịp gặp bà, khi ở nhà riêng, lúc ở sân khấu Nhà hát Tuổi trẻ hay những lúc bà thảnh thơi đi xem vở của học trò ở các nhà hát. Lúc nào bà cũng cười tươi, thân tình với mọi người. Ngôi nhà của bà ở 22 Láng Hạ luôn rộng cửa chào đón các thế hệ học sinh đến tham vấn. Bà là người truyền lửa và giữ lửa cho tình yêu sân khấu qua các thế hệ, khi sân khấu ở đỉnh cao hay cả những lúc khủng hoảng, đìu hiu vắng khách. Bà đã gieo những hạt mầm nghệ thuật quý giá cho nhiều thế hệ, để sân khấu Việt Nam có thêm những tài năng.

Sân khấu hiện diện đầy ắp trong không gian sống của bà. Tôi nhớ nhà bà có cả một hành lang rộng để kê những giá sách cao từ mặt đất lên đến sát trần nhà. Ở đó lưu giữ tất cả những tấm pano, áp phích của những vở kịch có từ khi nữ đạo diễn bắt đầu khởi nghiệp. Đó là tờ pano “Sống mãi tuổi 17” nói về Anh hùng trẻ tuổi Lý Tự Trọng và vô số những vở diễn khác từ lâu gắn với tên tuổi của bà như “Vũ Như Tô”, “Bóng tối phù dung”…

Cả cuộc đời bà làm đạo diễn hơn 200 vở, trong đó gần 20 vở đoạt Huy chương Vàng và một số vở đoạt Huy chương Bạc. Khi đã ngoài 60 tuổi, bà vẫn là cái tên được săn đón khi làm tổng đạo diễn những chương trình lễ hội quan trọng. Bà đạo diễn cho lễ hội lớn 990 năm Thăng Long - Hà Nội, 330 năm thành lập Khánh Hòa, 100 năm Đà Lạt, Festival Huế… Rồi bà vẫn dựng vở, vẫn miệt mài với các hoạt động nghệ thuật, vẫn say sưa với cách tân, thử nghiệm. Niềm đam mê bất tận ấy chỉ tạm ngưng lại khi tuổi già, bệnh tật. Không chỉ trong nước, bà còn tích cực tham gia các dự án sân khấu quốc tế, là Chủ tịch ASSITEJ Việt Nam, nỗ lực đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học, đồng thời giảng dạy tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội.

Sinh thời, bà từng chia sẻ: “Tất cả đều do sự rèn luyện. Nghề đạo diễn phải biết khơi gợi tài năng của diễn viên và biến cái khổ thành niềm vui. Người phụ nữ có đặc điểm không suy nghĩ xa mà đi vào tiểu tiết, đó là lợi thế để tư duy dàn dựng. Tuy nhiên, đã chọn nghề đạo diễn thì người phụ nữ phải chấp nhận hy sinh nhiều cái riêng, nhất là chuyện bếp núc, chăm sóc chồng con, gia đình”.

Bà đã về miền mây trắng nhưng hình ảnh một nữ đạo diễn bản lĩnh, uyên bác, kiên định với nghề, dành cả cuộc đời mình cho tình yêu nghệ thuật hẳn sẽ là một di sản cho thế hệ hôm nay. Bông hoa hướng dương ấy đã đi về phía mặt trời nhưng những hào quang của nó vẫn tỏa sáng trên bầu trời nghệ thuật sân khấu Việt Nam.