Chọn nghề theo số mệnh - trò giải trí tai hại

Định hướng nghề nghiệp chưa tới 30 giây

Nhiều kênh TikTok, YouTube quảng bá thần số học, tử vi như “chìa khóa giải mã cuộc đời”. Người xem chỉ cần nhập ngày sinh, tên tuổi là được “gợi ý” nhóm nghề phù hợp, thậm chí cả con đường thăng tiến.

Trong số vô vàn video hướng nghiệp bằng tử vi, thần số học trên TikTok, có thể thấy rõ cách thức mà người làm nội dung “đóng khung” tương lai nghề nghiệp của giới trẻ chỉ bằng vài con số. Chẳng hạn, tài khoản Coach Nguyễn Thị Loan đăng tải clip “Định hướng sự nghiệp bằng công cụ thần số học”, trong đó trình bày bốn chỉ số: chỉ số ngày sinh, chỉ số linh hồn, chỉ số sứ mệnh và chỉ số đường đời. Người xem được dẫn dắt qua một sơ đồ Ikigai đầy màu sắc, nơi chỉ cần ghép các con số 2, 9, 9, 3 đã có thể suy ra phẩm chất “lắng nghe, thấu hiểu, kết nối, hợp tác”.

Từ đó, video khẳng định người sở hữu bộ số này hợp nghề giáo dục (giáo viên, quản lý nhỏ), hợp truyền cảm hứng (diễn giả, coach), hay kinh doanh (tư vấn, bán hàng, tuyển dụng, truyền thông). Với cách diễn giải chắc nịch của chủ kênh sẽ khiến nhiều người tin rằng con số định sẵn cả con đường sự nghiệp, thay vì tự đánh giá năng lực, điều kiện thực tế. Chính kiểu “bản đồ nghề nghiệp” vẽ ra từ vài công thức huyền bí này đã biến sự lựa chọn nghiêm túc của tuổi trẻ thành một cuộc bói toán thời hiện đại.

Một số clip thần số học còn sử dụng “bài test” trực tuyến: người xem nhập ngày tháng năm sinh, một con số được hiện ra, kèm lời giải thích sẵn: số 3 hợp truyền thông, số 5 hợp ngoại giao, số 9 hợp an ninh - quân đội. Tất cả được gói gọn trong vài thao tác và một bản nhạc nền bắt tai, khiến nhiều em tin rằng nghề nghiệp cả đời mình có thể được xác định… chỉ sau 30 giây lướt TikTok.

Không ít học sinh đã thực sự tin theo. Em Hoàng Tú Anh (17 tuổi, Bắc Ninh) chia sẻ: “Em rất phân vân giữa việc chọn ngành Y hay Kinh tế. Sau khi xem TikTok, thấy bảo tuổi Tỵ như em hợp với nghề chữa bệnh, em quyết định đăng ký vào Y. Em nghĩ chọn ngành hợp tử vi sẽ dễ thành công hơn”. Khi được hỏi em đã từng thử tìm hiểu năng lực học tập hay tư vấn từ thầy cô chưa, Tú Anh ngập ngừng: “Em chưa, chỉ thấy trên mạng bảo thế thì nghe theo thôi”.

Không chỉ học sinh mà nhiều phụ huynh cũng trở thành “khách hàng” của trào lưu này. Bà Nguyễn Thị Minh (Hà Nội) kể lại: “Con tôi lớp 11, cháu bảo trên TikTok có thầy phán nghề hợp theo ngày sinh. Cháu nằng nặc đòi mua khóa học online hết 2,5 triệu. Tôi tò mò vào xem thì toàn nội dung chung chung, kiểu ai cũng có thể áp dụng được. Nhưng cháu lại tin tuyệt đối, còn nói sau này sẽ chọn nghề đúng theo số mệnh để không “phạm vào nghiệp’”.

Thậm chí, có những video còn gieo rắc nỗi sợ: “Nếu đi trái với số mệnh, công việc của bạn sẽ gặp trắc trở, tiền bạc thất thoát, thậm chí đường tình duyên cũng khó bền lâu”. Với một học sinh đang hoang mang, những lời tiên tri này dễ dàng trở thành kim chỉ nam, thay vì chỉ xem như trò giải trí.

Không chỉ định hướng nghề nghiệp bằng thần số học mà nhiều kênh TikTok, youtube lại định hướng nghề nghiệp bằng lá số tử vi. Trên kênh “T.S Tử Vi” với gần 30 nghìn người theo dõi đăng tải clip “Ngành nghề theo lá số tử vi”. Ở đây, mỗi “mệnh” lại gắn liền với một nhóm nghề cụ thể: Tử Phủ hợp lãnh đạo, kỹ sư, tài chính; Vũ Tướng hợp giảng viên, kinh doanh sản xuất; Vũ Phá hợp buôn bán, sale, làm nhà thầu; Vũ Phủ hợp quản lý nhà nước, tài chính, sản xuất cơ bản. Thay vì khuyến khích giới trẻ tìm hiểu năng lực bản thân, video lại trao cho họ một “menu nghề nghiệp” đóng khung sẵn.

Tương tự, một kênh khác, với hơn 1 triệu lượt thích, cũng chọn tử vi làm nền tảng. Trong clip, “chuyên gia” vừa soi lá số tử vi vừa phán: “Người mệnh Thổ nên tránh các nghề liên quan đến nước như thủy sản, vận tải đường biển, vì sẽ khắc mệnh. Hợp nhất là nghề bất động sản hoặc ngân hàng”. Những phán đoán mang tính chất bói toán này được gắn thêm dòng chữ “Hướng nghiệp 2025 - cha mẹ nên xem cho con”, đánh trúng tâm lý lo lắng của phụ huynh có con sắp chọn ngành học.

“Bạn sinh năm 2005, con số chủ đạo là số 7, vậy bạn nên theo nghề bác sĩ hoặc giáo viên. Nếu trái số mệnh, sẽ gặp nhiều trắc trở trong sự nghiệp”. Đoạn “phán” này xuất hiện trong một video dài chưa đầy 2 phút của một TikToker có hơn 300.000 người theo dõi. Giọng điệu quả quyết, nhạc nền dồn dập, tiêu đề đặt kèm dòng chữ: “Khám phá nghề nghiệp hợp với bạn - đúng 99%”. Chỉ sau 24 giờ, video đã đạt hơn 500.000 lượt xem, hàng nghìn bình luận. Nhiều em học sinh còn vào xác nhận: “Chuẩn thật, em định thi Sư phạm đây”, hay “Đúng quá, em đang học Y”.

Đang là sinh viên năm 2 của trường Đại học sư phạm Hà Nội, Nguyễn Ngọc Oanh (Ứng Hoà, Hà Nội) được bạn bè giới thiệu cho một kênh TikTok xem tử vi “rất chuẩn”. Sau khi đưa cho “thầy” ngày, giờ sinh, Oanh đã có được lá số tử vi. Và theo lá số tử vi đó thì Oanh hoàn toàn không hợp với nghề sư phạm nên “thầy” phán nếu cố theo nghề thì cũng không thành công.

Oanh chia sẻ: "Lá số tử vi của mình là nhật chủ thuộc giáp là mộc, lá số toàn thân, thân thuộc kim khắc mộc nên lá số kỵ việc thêm kim. Còn ngành học hiện tại của mình là thất sát, thuộc kim nên soi chiếu với lá số tử vi hiện tại thì không thể theo đuổi. Nghe thầy phán thế mình thực sự rất hoang mang, không biết nên bỏ ngang rồi thi một ngành nghề nào đó hợp mệnh hay cứ cố học tiếp. Nếu học tiếp mình chỉ sợ không hợp mệnh thì sẽ vất vả, lận đận”.

Đừng để la bàn chệch hướng

Theo các chuyên gia tâm lý và giáo dục, việc mù quáng tin vào tử vi, thần số học để định hướng nghề nghiệp có thể khiến giới trẻ đi chệch hướng ngay từ bước đầu. Thay vì dựa trên năng lực, sở thích và nhu cầu thực tế của thị trường lao động, nhiều bạn trẻ lại chọn nghề theo “con số may mắn” hay “cung mệnh hợp tuổi”.

Điều này dẫn đến nguy cơ chọn sai ngành, học sai nghề, lãng phí thời gian và tiền bạc. Không ít trường hợp bỏ ngang giữa chừng vì nhận ra ngành học không phù hợp với bản thân, hoặc thất vọng khi công việc thực tế khác xa với “lời phán” trên mạng. Về lâu dài, sự phụ thuộc vào các yếu tố tâm linh có thể làm giảm tinh thần tự chủ, khiến người trẻ ngại khám phá, thử thách bản thân và mất cơ hội phát triển nghề nghiệp bền vững.

Chia sẻ về vấn đề này, luật sư Chu Quỳnh Vương, Văn phòng luật sư Trung Hoà thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho biết: “Các video trên mạng xã hội dùng tử vi, thần số học để “định hướng nghề nghiệp” cho giới trẻ theo dạng video chia sẻ vui vẻ hoặc để tham khảo thì chưa vi phạm pháp luật do hiện nay chưa có điều luật điều chỉnh cụ thể về vấn đề này. Tuy nhiên, nếu vượt quá mức tham khảo thì có thể trở thành hành vi vi phạm tùy thuộc vào nội dung cụ thể, như truyền bá thông tin sai lệch, lừa đảo, hoặc thao túng tâm lý gây ảnh hưởng xấu đến người xem. Việc này bị coi là hành vi có hại và cần phải cảnh giác, đặc biệt khi nội dung đó dẫn đến các quyết định sai lầm trong lựa chọn nghề nghiệp”. Theo đó, hành vi truyền bá thông tin thiếu căn cứ gây hệ lụy xã hội có thể bị xử lý bởi nhiều chế tài, bao gồm chế tài hành chính hoặc đủ yếu tố cấu thành thì có thể bị xử lý hình sự.

Người làm video tư vấn nghề nghiệp bằng bói toán, nếu có hành vi trục lợi hoặc gây ảnh hưởng xấu đến xã hội, có thể bị xử lý theo quy định của Điều 320 Bộ luật hình sự (Tội hành nghề mê tín, dị đoan) hoặc xử phạt hành chính theo Nghị định 119/2020/NĐ-CP (về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí, hoạt động xuất bản). Mức xử lý cụ thể phụ thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi, có thể bao gồm phạt tiền, cải tạo không giam giữ, phạt tù, hoặc bị buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp.

Cũng theo luật sư Vương thì hành vi gắn mác “định hướng nghề nghiệp” nhưng thực chất là bói toán trá hình có thể bị coi là lừa dối người tiêu dùng vì nó đánh lừa họ tin rằng mình nhận được dịch vụ khoa học và có cơ sở, trong khi thực tế lại không đáp ứng được cam kết đó, gây thiệt hại về tài chính và niềm tin. Bở lẽ, việc sử dụng thuật ngữ chuyên môn như “định hướng nghề nghiệp” thay vì “bói toán” tạo ra ấn tượng về tính khoa học, chuyên nghiệp và đáng tin cậy, trong khi bản chất của dịch vụ là không có cơ sở. Người tiêu dùng có thể bị lừa dối về phương pháp luận và kết quả, dẫn đến việc họ đưa ra các quyết định quan trọng dựa trên thông tin sai lệch. Người tiêu dùng không chỉ mất tiền cho một dịch vụ không có giá trị thực mà còn có thể gặp phải tổn thương về tinh thần, đặc biệt là khi họ đặt nhiều kỳ vọng vào sự “định hướng” này.

Vì vậy, nếu một cá nhân, đơn vị sử dụng chiêu trò “định hướng nghề nghiệp” nhưng thực chất là bói toán, họ có thể phải đối mặt với các chế tài pháp lý về hành vi lừa dối người tiêu dùng, tùy thuộc vào mức độ và quy mô của hành vi đó.

Thực tế, ranh giới giữa tự do chia sẻ thông tin và cung cấp thông tin sai sự thật được xác định khi thông tin đó gây hậu quả tiêu cực, như vi phạm pháp luật, xúc phạm danh dự, làm hoang mang dư luận, hoặc gây hại cho cá nhân, tổ chức, hoặc Nhà nước. Quyền tự do ngôn luận không phải là tuyệt đối; nó đi kèm với trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Cung cấp thông tin giả mạo, sai sự thật, vu khống hoặc bịa đặt có chủ đích nhằm mục đích xấu sẽ vượt qua ranh giới đó và bị xử lý theo pháp luật.

Để tránh bị ảnh hưởng bởi các video định hướng nghề nghiệp “chém gió” trên TikTok, luật sư Vương đưa ra lời khuyên giới trẻ nên kiểm chứng thông tin, tìm kiếm nguồn tin chính thống, đa dạng hóa kênh tham khảo, và phân biệt rõ ràng giữa nội dung mang tính giải trí và nội dung tư vấn nghề nghiệp nghiêm túc. Đồng thời, cần nhận thức rằng các nền tảng như TikTok ưu tiên nội dung thu hút người xem, không phải nội dung có tính chính xác cao.

Cụ thể, không nên vội tin vào những thông tin được lan truyền trên mạng xã hội. Hãy tập thói quen xác minh lại thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Sau đó, tìm hiểu xem ai là người tạo ra video, người đó có chuyên môn gì và có động cơ gì đằng sau nội dung họ chia sẻ. Cuối cùng là dành thời gian tìm hiểu kỹ lưỡng về các ngành nghề, yêu cầu công việc, cơ hội phát triển và rủi ro liên quan thay vì chỉ dựa vào những đoạn video ngắn.