AUKUS với dấu hiệu thoái lui của người Mỹ

John Noh, người được Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cử giữ chức Trợ lý Bộ trưởng Chiến tranh phụ trách an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đã thu hút sự chú ý tại phiên điều trần trước Thượng viện. Trong bài phát biểu, ông này đưa ra những nhận định thẳng thắn và đầy lo ngại về tương lai của AUKUS. Ông cảnh báo rằng trụ cột đầu tiên của AUKUS, liên quan đến việc cung cấp tàu ngầm hạt nhân cho Australia, có thể cần được điều chỉnh để đảm bảo tính bền vững lâu dài. Theo ông, ngành công nghiệp đóng tàu ngầm của Mỹ đang chịu áp lực lớn và khó có thể đáp ứng đồng thời cả nhu cầu nội địa của Hải quân Mỹ lẫn cam kết với Australia.

Cuộc rà soát AUKUS này được Thứ trưởng Bộ Chiến tranh, phụ trách chính sách Elbridge Colby khởi xướng từ tháng 7, nhằm điều chỉnh thỏa thuận cho phù hợp hơn với chủ trương “Nước Mỹ trước tiên” của chính quyền Tổng thống Trump.

Phát biểu của ông Noh đã vấp phải phản ứng gay gắt từ các thượng nghị sĩ. Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Roger Wicker gọi đây là “một thực tế đáng buồn và bất ngờ” đối với Australia - quốc gia mà ông mô tả là “một đồng minh kiên định của Mỹ”.

Sự thay đổi mang tính “giao dịch” trong chính sách của Mỹ đối với châu Á gợi nhớ đến đoạn văn châm biếm ở chương 10 cuốn “Lịch sử thế giới” (1989) của nhà văn Julian Barnes: “Lịch sử có lặp lại không - lần đầu là bi kịch, lần sau là trò hề? Không, điều đó quá lớn lao để được coi là một chu kỳ. Lịch sử chỉ ợ hơi, và chúng ta đang nếm lại chiếc bánh hành sống mà nó từng nuốt hàng thế kỷ trước”.

Thế là, AUKUS chẳng khác nào một “tiếng ợ hơi” của lịch sử - phản ánh dư âm chua chát từ thời kỳ bành trướng đế quốc, nay được tái chế thành một công cụ răn đe trước sự trỗi dậy của một sức mạnh khác ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Những khó khăn nội tại của Mỹ đang gợi lại tình trạng bất ổn của nước Anh sau chiến tranh. Các rạn nứt xã hội ngày càng sâu sắc - giữa người giàu và người nghèo, giữa các nhóm sắc tộc, chủng tộc và giới tính - đang bào mòn “giấc mơ Mỹ”. Chủ nghĩa dân túy cánh hữu và các phong trào theo tư tưởng thượng đẳng da trắng đang trở thành mối đe dọa lớn hơn bất kỳ đối thủ bên ngoài nào.

Nợ công của Mỹ, dù chưa đạt mức như Anh năm 1929, vẫn đang tiến gần ngưỡng 120% GDP. Các ngành công nghiệp then chốt như đóng tàu - nền tảng của các cam kết cung cấp tàu ngầm trong khuôn khổ AUKUS - đang bị quá tải. Báo cáo của Lầu Năm Góc cảnh báo nguy cơ chậm trễ trong việc bàn giao tàu ngầm lớp Virginia cho chính Hải quân Mỹ, chưa nói đến các đơn hàng dành cho Australia.

Trong bối cảnh hiện tại, AUKUS không còn là biểu tượng cho sức mạnh của Washington trước Bắc Kinh, mà ngày càng mang dáng dấp của một sự thoái lui do những giới hạn nội tại của chính nước Mỹ.

Theo thỏa thuận ký kết dưới thời Tổng thống Joe Biden, AUKUS có 2 trụ cột chính. Trụ cột thứ nhất dự kiến bàn giao ít nhất 3 tàu ngầm hạt nhân lớp Virginia do Mỹ sản xuất cho Australia vào giữa thập niên 2030, sau đó sẽ phát triển mẫu tàu ngầm mới mang tên “AUKUS class” cho Anh và Australia. Trụ cột thứ hai tập trung vào hợp tác phát triển các công nghệ quốc phòng tiên tiến, có thể mở rộng với các đối tác như Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa rõ trụ cột nào sẽ được triển khai thực tế.

Thượng nghĩ sĩ Roger Wicker cùng nhiều nhà lập pháp khác lo ngại rằng việc rà soát AUKUS có thể làm suy yếu cam kết của Mỹ với Canberra, gây căng thẳng cho liên minh và tác động tiêu cực đến quan hệ với một đồng minh then chốt ở khu vực Thái Bình Dương.

Và, những động thái gần đây đang củng cố cảm nhận rằng Washington đang thu hẹp cam kết quốc tế và siết chặt chi tiêu quốc phòng. Việc tăng cường hợp tác an ninh với Pakistan cùng với quyết định của Tổng thống Donald Trump không tham dự Hội nghị thượng đỉnh Bộ Tứ (Quad) tổ chức tại New Delhi, được xem là dấu hiệu cho thấy Mỹ đang nghiêng về hướng hòa dịu với Bắc Kinh, thay vì đối đầu trực diện. Trước đó, các mức thuế áp lên hàng hóa Trung Quốc hồi tháng 4/2025 đã bị tạm dừng và có khả năng được dỡ bỏ, càng làm rõ xu hướng điều chỉnh chiến lược của Washington.

Lời chỉ trích của Ngoại trưởng Pháp Jean-Yves Le Drian năm 2021, khi ông gọi AUKUS là “một cú đâm sau lưng” đối với các đồng minh như Pháp - quốc gia bị loại khỏi thỏa thuận - vẫn còn vang vọng. Nhiều đồng minh của Mỹ bày tỏ lo ngại về sự thiếu nhất quán trong chính sách đối ngoại của Washington, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt.

Đến năm 2035, thời điểm Australia dự kiến tiếp nhận những chiếc tàu ngầm đầu tiên theo thỏa thuận AUKUS, cục diện địa chính trị toàn cầu có thể đã thay đổi sâu sắc. Trung Quốc được dự báo sẽ vượt Mỹ để trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới trong thập niên tới. Quá trình hiện đại hóa quân đội, theo kế hoạch của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, sẽ hoàn tất, giúp Hải quân Trung Quốc đạt năng lực ngang tầm với Mỹ. Thị trường tiêu dùng Trung Quốc, hiện đã là thị trường hàng xa xỉ lớn nhất thế giới, có thể sẽ gấp đôi tổng quy mô của châu Âu và Bắc Mỹ cộng lại. Theo điều lệ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) - rằng trụ sở chính phải đặt tại nền kinh tế thành viên lớn nhất - có thể sẽ phải chuyển trụ sở từ Washington sang Bắc Kinh không còn là xa vời nữa.

Nhà bình luận người Australia Jamie Seidel từng đặt câu hỏi: Liệu những chiếc tàu ngầm trị giá tới 368 tỷ AUD (tương đương 242,7 tỷ USD) mà Australia đặt mua có trở thành những “con khủng long dưới biển sâu” hay không? Những tiến bộ trong công nghệ phương tiện lặn không người lái và chiến tranh chống tàu ngầm có thể khiến hạm đội tàu ngầm hạt nhân trở nên lỗi thời trước cả khi được bàn giao vào năm 2035.