Đại biểu Quốc hội đề nghị nếu thuỷ điện xả lũ gây tổn hại đến tính mạng người dân thì phải xử lý hình sự

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khoá XV, chiều 8/12, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 – 2030.

Phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ phải an toàn, trách nhiệm và minh bạch

Quan tâm quy định khuyến khích doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) cho biết, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi năng lượng sâu rộng, trong khi yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và duy trì tăng trưởng ở mức cao ngày càng trở nên cấp thiết. Những thách thức này đòi hỏi cần có tầm nhìn chiến lược dài hạn, và điện hạt nhân mô-đun nhỏ là hướng đi đáng cân nhắc, phù hợp điều kiện nước ta hiện nay.

Đại biểu cho rằng, phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ phải gắn với yêu cầu an toàn, trách nhiệm và minh bạch. Điện hạt nhân luôn đòi hỏi những tiêu chuẩn cao nhất. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia không có nghĩa buông lỏng quản lý, mà phải dựa trên 3 trụ cột. Thứ nhất, xây dựng khung pháp lý riêng cho điện hạt nhân mô-đun nhỏ, bao gồm cấp phép thiết kế, thẩm định công nghệ, giám sát vận hành và quản lý chất thải phóng xạ. Thứ hai, quy định rõ yêu cầu về năng lực tài chính, công nghệ và trách nhiệm môi trường đối với doanh nghiệp tham gia, bảo đảm Nhà nước giữ quyền kiểm soát cuối cùng. Thứ ba, triển khai thận trọng theo lộ trình, bắt đầu từ nghiên cứu, thử nghiệm, trình diễn; đánh giá đầy đủ tác động xã hội, môi trường; lấy ý kiến cộng đồng một cách minh bạch. Từ đó, đại biểu cho rằng, khuyến khích không có nghĩa nới lỏng, mà là mở hành lang cho những chủ thể có năng lực thật sự phát triển công nghệ mới, trong khi Nhà nước duy trì vai trò điều tiết và giám sát tối cao.

Nhấn mạnh điện hạt nhân dù lớn hay nhỏ cũng rất nguy hiểm, nếu xảy ra sự cố có thể ảnh hưởng tính mạng và tài sản của nhân dân, đại biểu Phạm Văn Hoà (đoàn Đồng Tháp) đề nghị cần quy định cụ thể việc khuyến khích doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân tham gia nghiên cứu đầu tư phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ và cho rằng, trước hết cần thực hiện thí điểm, từ đó rút kinh nghiệm, đánh giá hiệu quả hoạt động trước khi triển khai đại trà.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan (đoàn Hà Nội), phát triển điện hạt nhân mô-đun nhỏ chủ yếu phục vụ nghiên cứu, đào tạo nhân lực và từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân, chưa thể kỳ vọng hiệu quả kinh tế cao trong ngắn hạn. Do đó, giai đoạn đầu cần có vai trò dẫn dắt của Nhà nước, bởi rất khó thu hút khu vực tư nhân khi nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi dài và rủi ro cao. "Khi Việt Nam đã tích lũy đủ kinh nghiệm, kiểm soát tốt an toàn, hoàn thiện khung pháp lý và làm chủ được công nghệ cốt lõi, hoàn toàn có thể từng bước mở rộng quy mô để thu hút doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư. Lộ trình đi từ mô-đun nhỏ đến mô-đun lớn là cách tiếp cận thận trọng, phù hợp thông lệ quốc tế và điều kiện thực tế của Việt Nam" – đại biểu nêu quan điểm

Thủy điện xả lũ gây thiệt hại cho dân thì phải đền bù xứng đáng

Nêu lại tình trạng ngập lụt gây thiệt hại nghiêm trọng vừa qua, đại biểu Nguyễn Anh Trí (đoàn Hà Nội) đề nghị Quốc hội, Chính phủ xem xét việc phát triển thủy điện, đặc biệt là thủy điện nhỏ với những hậu quả về xả lũ bởi phát triển điện không chỉ phải đảm bảo an toàn, không gây hại môi trường, an ninh - quốc phòng, mà quan trọng hơn cả là thủy điện phải không gây hại cho dân, không ảnh hưởng tới tính mạng con người. 

Phân tích điều này, đại biểu cho rằng, hồ thủy điện phải có dung tích đủ lớn - căn cứ vào lượng nước mưa an toàn từ 200 năm trở lên. Việc vận hành phải đảm bảo về mùa mưa, hồ chỉ được tích trữ tối đa 50% dung tích. Cùng đó, hồ phải sử dụng cửa xả đáy một cách hợp lý để xả lũ; nắm chắc dự báo thời tiết, khi nước ở hạ lưu lớn thì không được xả lũ; chỉ xả khi nước chưa tràn bờ gây lụt ở hạ lưu. Đại biểu dẫn ra một số hồ thủy điện đã từng xả lũ gây thiệt hại; phân tích những nguyên nhân gồm lựa chọn địa điểm dự án, quy mô và đầu tư, vận hành nên cho rằng, thuỷ điện nhỏ nằm ở vùng đồi núi với địa hình dốc, nhiều suối nên khi xả lũ dễ gây lũ quét, sạt lở, ngập nhanh; các hồ chứa nhỏ không có dung tích dự trữ đủ lớn để điều tiết lũ, khi mưa lớn, nước về dồn dập, hồ nhanh đầy, buộc phải xả lũ dễ gây "lũ ống, lũ quét". Quy trình vận hành, thông báo xả lũ đôi khi thực hiện "bất ngờ, không kịp thời" khiến người dân hạ du không có thời gian di dời, phòng tránh.

Đại biểu Nguyễn Anh Trí tiếp tục nhắc lại quan điểm nghị quyết quan trọng này không đề cập gì đến thủy điện, đặc biệt là quy hoạch và các biện pháp để hạn chế tác dụng có hại của thủy điện nhỏ và vừa; bày tỏ lo lắng khi theo quy hoạch điện, sẽ có khoảng 200 thủy điện nhỏ và vừa được phê duyệt. Vì vậy, đại biểu đề nghị cần rà soát lại tất cả các thuỷ điện nhỏ và vừa đã có ở nước ta, để khắc phục những nguyên nhân xả lũ gây hậu quả xấu. Trường hợp thủy điện nào không khắc phục được thì nên đóng cửa hoạt động. Nếu thủy điện xả lũ gây thiệt hại cho dân thì phải đền bù xứng đáng; gây tổn hại đến tính mạng người dân thì phải xử lý hình sự. 

Cần xem xét lại tất cả các dự án thủy điện nhỏ và vừa đã được phê duyệt ở tất cả các quyết định đã ban hành và không cho làm thủy điện nhỏ trên vùng đồi núi với địa hình dốc và nhiều suối; không có quy trình vận hành tiên tiến và an toàn với quan điểm là hạn chế làm thủy điện nhỏ ở nước ta. "Nếu có thể thì Nhà nước đầu tư thật lớn để làm thủy điện rất lớn, thay bằng việc làm thủy điện nhỏ bằng làm điện gió, điện mặt trời là loại năng lượng tái tạo mà Việt Nam có nhiều ưu thế và đã làm thủy điện thì phải an toàn, không an toàn dứt khoát không làm" – đại biểu đề nghị.

Giải trình nội dung này, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên cho hay, trên cơ sở tiếp thu ý kiến đại biểu, sẽ mở rộng đối tượng trong dự thảo. Tuy nhiên với thủy điện nhỏ, các quy định pháp luật liên quan khá đầy đủ, trong khi đây không phải là công trình quá cấp bách. Do đó nội dung này sẽ được đề xuất, sửa đổi trong Luật Điện lực năm 2026.