Để những "tế bào" của xã hội ngày một lành mạnh hơn…

Những xu hướng đáng lo ngại của gia đình đô thị

Là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, TP Hồ Chí Minh duy trì mức tăng trưởng cao và đóng góp lớn cho ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng ấy là không ít thách thức xã hội đang âm thầm tác động đến nền tảng gia đình - "tế bào" của xã hội.

Theo Niên giám thống kê TP Hồ Chí Minh 2024, quy mô hộ gia đình bình quân trên địa bàn TP Hồ Chí Minh chỉ khoảng 3,5 người/hộ, thấp hơn mức trung bình cả nước. Xu hướng gia đình hạt nhân, gia đình đơn thân, vợ chồng trẻ không sống cùng ông bà ngày càng phổ biến, nhất là tại các khu đô thị mới. Mô hình này phù hợp với nhịp sống hiện đại, song cũng kéo theo sự đứt gãy kết nối thế hệ, làm suy giảm vai trò truyền dạy các giá trị truyền thống và mạng lưới hỗ trợ tinh thần trong gia đình.

Đáng chú ý, TP Hồ Chí Minh là địa bàn tập trung đông lao động nhập cư. Nhiều công nhân, lao động tự do phải sống xa gia đình, con cái gửi về quê cho ông bà chăm sóc hoặc sinh sống trong các khu nhà trọ chật hẹp, thiếu không gian sinh hoạt chung. Đây là nhóm đối tượng dễ phát sinh các vấn đề về chăm sóc trẻ em, giáo dục thanh thiếu niên và an sinh gia đình nếu không có sự hỗ trợ kịp thời.

Áp lực kinh tế tiếp tục là yếu tố tác động mạnh đến "sức khỏe" của tế bào gia đình. Giá nhà ở tại TP Hồ Chí Minh thuộc nhóm cao nhất cả nước, vượt xa khả năng tích lũy của đa số người lao động. Theo các nghiên cứu, một hộ gia đình trẻ phải mất từ 20-25 năm tích lũy thu nhập mới có thể sở hữu căn hộ thương mại nếu không có sự hỗ trợ. Chi phí sinh hoạt, học hành, y tế ngày càng tăng khiến không ít gia đình rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, làm gia tăng mâu thuẫn nội bộ. Trong năm 2025, toàn thành phố đã phát hiện và xử lý 18 vụ bạo lực gia đình theo quy định pháp luật - con số không lớn nhưng là cảnh báo về những rạn nứt tiềm ẩn.

Nỗ lực xây dựng "tế bào" lành mạnh

Bên cạnh những thách thức, báo cáo năm 2025 cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong công tác xây dựng gia đình. Toàn TP Hồ Chí Minh có 2.680.280/2.742.044 hộ được công nhận danh hiệu "Gia đình văn hóa", đạt 97,75%. Trên 95% hộ gia đình được tiếp cận thông tin, kiến thức về văn hóa ứng xử, giáo dục đạo đức, lối sống, bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực gia đình.

Hoạt động truyền thông được triển khai đa dạng, từ tuyên truyền trực quan, sân khấu hóa pháp luật, hội nghị chuyên đề đến lồng ghép trong các ngày kỷ niệm như Ngày Quốc tế Hạnh phúc (20/3), Ngày Gia đình Việt Nam (28/6), Tháng hành động quốc gia phòng, chống bạo lực gia đình. Đáng chú ý, nội dung tuyên truyền đã được đưa sâu vào các khu chế xuất, khu công nghiệp, khu nhà trọ công nhân - những "điểm nóng" về áp lực mưu sinh và nguy cơ đứt gãy giá trị gia đình.

Cùng với đó, công tác truyền thông từng bước gắn với chuyển đổi số, sử dụng mạng xã hội và nền tảng trực tuyến để lan tỏa thông điệp "Hạnh phúc cho mọi người". 100% địa phương duy trì các mô hình can thiệp, hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Hệ thống hỗ trợ ngày càng hoàn thiện với các trung tâm trợ giúp pháp lý, phòng khám sức khỏe sinh sản và mô hình "một cửa" tại các bệnh viện lớn.

Việc duy trì Câu lạc bộ "Nam giới tiên phong thúc đẩy bình đẳng giới" được đánh giá là hướng tiếp cận tiến bộ, góp phần thay đổi nhận thức, khẳng định vai trò của nam giới trong xây dựng gia đình hạnh phúc. Cuối năm 2025, UBND TP Hồ Chí Minh ban hành Quy trình phối hợp hỗ trợ, can thiệp và xử lý các trường hợp bạo lực gia đình, tạo hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn sau sáp nhập, đặc biệt là biến động nhân sự làm công tác gia đình ở cơ sở.

Song song với phòng ngừa rủi ro, Thành phố chú trọng phát huy các giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam thông qua phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", xây dựng không gian văn hóa Hồ Chí Minh và phát triển văn hóa đọc. Hơn 4.900 mô hình không gian văn hóa Hồ Chí Minh được hình thành tại khu dân cư, chung cư, khu nhà trọ, trường học, góp phần đưa các giá trị đạo đức, lối sống vào đời sống thường nhật của mỗi gia đình.

Trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh hướng tới mục tiêu trở thành đô thị thông minh, trung tâm tài chính - dịch vụ quốc tế, vấn đề gia đình không thể đứng ngoài chiến lược phát triển. Một thành phố hiện đại không chỉ được đo bằng hạ tầng hay công nghệ, mà còn bằng chất lượng các mối quan hệ xã hội bắt đầu từ gia đình.

Từ thực tiễn triển khai tại 168 phường, xã, Sở Văn hóa và Thể thao kiến nghị các địa phương cần chuyển từ "làm đều" sang "làm trúng", từ phong trào sang chiều sâu bền vững. Trước hết, cần ổn định và bổ sung kinh phí thường xuyên cho công tác gia đình, nhất là các mô hình điểm, câu lạc bộ tiền hôn nhân, dịch vụ hỗ trợ tâm lý - xã hội tại cộng đồng. Đây không chỉ là chi phí xã hội, mà là khoản đầu tư trực tiếp cho chất lượng sống đô thị.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ làm công tác gia đình theo hướng thực chất: tư vấn, hòa giải, hỗ trợ gia đình yếu thế, ứng phó bạo lực gia đình. Việc chuẩn hóa đội ngũ này là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh quy mô dân số lớn và cơ cấu gia đình đa dạng. Cuối cùng, cần tăng cường phối hợp liên ngành, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và cộng đồng dân cư trong phòng ngừa mâu thuẫn từ sớm, từ xa. Chỉ khi từng "tế bào" khỏe mạnh, TP Hồ Chí Minh mới có thể phát triển nhanh nhưng vẫn bền vững, hiện đại mà không đánh mất chiều sâu xã hội.