Siết trách nhiệm người bào chữa không tố giác tội phạm: Phù hợp thực tiễn và thông lệ quốc tế
Luật sư không phải là “tai mắt” của cơ quan tiến hành tố tụng hình sự nhưng cũng không được trở thành “lá chắn” cho các hành vi phạm tội xâm phạm đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.
Bộ Công an đang xây dựng Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026, lấy ý kiến nhân dân về các chính sách của dự án luật. Trong đó, một trong những nội dung đáng chú ý là việc siết chặt quy định về trách nhiệm của người bào chữa trong trường hợp không tố giác tội phạm. Cơ quan soạn thảo đã đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng thu hẹp phạm vi miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với luật sư, người bào chữa nhằm cân bằng giữa đạo đức nghề nghiệp, nghĩa vụ bảo mật thông tin của luật sư với trách nhiệm bảo vệ an toàn xã hội và ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa, phù hợp với tinh thần “lấy phòng ngừa là chính”. Đồng thời, tăng khả năng can thiệp sớm, tạo cơ sở pháp lý chặt chẽ hơn để ngăn chặn tội phạm nghiêm trọng trước khi hậu quả xảy ra.
Nêu quan điểm về nội dung này, Trung tướng Nguyễn Minh Đức, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cho rằng, đề xuất của Cơ quan soạn thảo rất đúng pháp luật, kết hợp giữa “văn minh tư pháp” (tôn trọng bí mật nghề nghiệp) và “quản trị an ninh” (ngăn chặn tội phạm). Luật sư không phải là “tai mắt” của cơ quan tiến hành tố tụng hình sự nhưng cũng không được trở thành “lá chắn” cho các hành vi phạm tội xâm phạm đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.
Trong trường hợp thân chủ đã thực hiện hành vi phạm tội thì sẽ áp dụng quy định tại khoản 3 Điều 19 và Điều 390 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 “miễn trừ có điều kiện” trách nhiệm hình sự đối với luật sư, người bào chữa; Cơ quan soạn thảo không đề cập đến trách nhiệm đối với hành vi không tố giác tội phạm trong trường hợp này.
Cơ quan soạn thảo chỉ đề nghị xử lý khi luật sư bào chữa thấy thân chủ chuẩn bị phạm tội mới hoặc đang tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội thì phải tố giác để ngăn chặn. Việc này cũng bảo đảm cân bằng giữa quyền của luật sư và nghĩa vụ pháp lý trong bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
Trên thế giới, luật pháp của nhiều nước cũng quy định như vậy, nhất là hệ thống pháp luật của Đức, Pháp… Đặc biệt, pháp luật của Đức quy định rất nghiêm nhằm ngăn chặn tội phạm trong tương lai, nhất là khi có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe hoặc trật tự xã hội; hệ thống pháp luật của Pháp mở hơn nhưng cũng quy định luật sư phải có trách nhiệm báo cáo trong một số trường hợp.
Luật Liên bang của Mỹ quy định nếu luật sư “mớm” cho thân chủ những thủ đoạn để thực hiện hành vi phạm tội hoặc tiêu hủy chứng cứ thì đều bị xử lý rất nghiêm. Luật của một số bang của Mỹ (Florida, New Jersey…) quy định bắt buộc người bào chữa phải tiết lộ việc thân chủ đang chuẩn bị thực hiện hành vi phạm tội mới hoặc tiếp tục phạm tội để ngăn chặn tội phạm trong tương lai (theo các quy tắc đạo đức nghề nghiệp cấp bang). Ở các nước châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc…đều có quy định nghĩa vụ tố giác rộng rãi đối với mọi tội phạm trong tương lai.
“Như vậy, rõ ràng các nước đều có những giới hạn để cân bằng giữa quyền của luật sư trong bảo vệ thân chủ, bảo đảm bí mật của thân chủ nhưng vẫn phải bảo đảm nghĩa vụ pháp lý trước quốc gia về bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, phù hợp với các yêu cầu thực tiễn về bảo vệ chế độ chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tương thích với luật pháp của các nước trên thế giới. Vì vậy, quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi không tố giác tội phạm của người bào chữa khi biết rõ thân chủ chuẩn bị phạm tội hoặc tiếp tục phạm tội là hoàn toàn đúng đắn”, Trung tướng Nguyễn Minh Đức nhấn mạnh.