Tòa án thu thập chứng cứ có thể sẽ không bảo đảm nguyên tắc khách quan, vô tư

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 6, chiều 9/11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật Tổ chức Toà án nhân dân (TAND) (sửa đổi). Dự thảo gồm 154 điều, được bố cục thành 9 chương; trong đó, bổ sung 54 điều mới, sửa đổi 93 điều, giữ nguyên 7 điều. Luật này dự kiến được xem xét thông qua tại kỳ họp 7 vào giữa năm 2024.

Lập Hội đồng tuyển chọn, giám sát Thẩm phán quốc gia, bảo đảm độc lập xét xử

Trình bày tờ trình, Chánh án TAND Tối cao Nguyễn Hòa Bình cho biết, về Hội đồng tuyển chọn, giám sát Thẩm phán quốc gia, dự thảo luật sửa đổi, bổ sung quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, thành phần của Hội đồng tuyển chọn, giám sát Thẩm phán quốc gia.

Theo đó, Hội đồng tuyển chọn, giám sát Thẩm phán quốc gia có chức năng tuyển chọn, trình Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm Thẩm phán, xem xét giải quyết các khiếu nại liên quan đến bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, khen thưởng, kỷ luật Thẩm phán; giám sát việc phân bổ biên chế, kinh phí, nguồn lực cho các Toà án nhân dân; bảo vệ Thẩm phán… để tăng cường tính khách quan, minh bạch trong việc cấp, phân bổ kinh phí, biên chế cho các Toà án.

Đồng thời, qua đó bảo đảm độc lập trong hoạt động của Thẩm phán và độc lập giữa các cấp tòa án; phòng ngừa khả năng người lãnh đạo quản lý sử dụng công tác bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, khen thưởng, kỷ luật hoặc những biện pháp hành chính khác như một công cụ để tác động, làm ảnh hưởng đến tính độc lập của Thẩm phán khi xét xử.

Theo Chánh án TAND Tối cao, đây là bước đi cụ thể nhằm thể chế hóa nhiệm vụ “Hoàn thiện cơ chế để khắc phục tình trạng quan hệ giữa các cấp tòa án là quan hệ hành chính, bảo đảm độc lập giữa các cấp xét xử và độc lập của Thẩm phán, Hội thẩm khi xét xử” được đề ra tại Nghị quyết số 27-NQ/TW.

2 loại ý kiến về tòa thu thập chứng cứ 

Một trong những vấn đề xin ý kiến Quốc hội là việc điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn thu thập tài liệu, chứng cứ của tòa án. Theo Chánh án TAND Tối cao Nguyễn Hòa Bình, hiện có hai loại ý kiến.

Loại ý kiến thứ nhất cho rằng, tòa án không có nghĩa vụ thu thập chứng cứ trong vụ án hình sự, hành chính, vụ việc dân sự là phù hợp và cần thiết. Lý do, trong vụ án hình sự, tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ đã được cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, viện kiểm sát thu thập, làm rõ tại phiên tòa và kết quả tranh tụng để xét xử.

Trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính, tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ mà các bên đã thu thập, giao nộp cho tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng và kết quả tranh tụng để xét xử. Tòa án thu thập chứng cứ rồi sau đó xét xử theo chứng cứ tự mình thu thập có thể sẽ không khách quan, không đánh giá đầy đủ các nguồn chứng cứ khác do các bên thu thập.

Việc điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn thu thập tài liệu, chứng cứ của tòa án nhằm bảo đảm thực hiện đúng nguyên tắc vô tư, khách quan, để tòa án luôn giữ vai trò là trọng tài và phán xử trên cơ sở chứng cứ mà các bên đưa ra, thực sự tôn trọng và bảo đảm nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc “việc dân sự cốt ở đôi bên”; phù hợp với thông lệ quốc tế.

Bên cạnh đó, việc này cũng nhằm tạo thuận lợi cho đương sự, người tham gia tố tụng khác trong quá trình giải quyết, xét xử vụ việc dân sự, vụ án hành chính, tòa án sẽ hướng dẫn đương sự thu thập chứng cứ và lập hồ sơ vụ việc. Tòa án hỗ trợ các đương sự là người yếu thế thu thập chứng cứ trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính theo quy định của pháp luật.

Loại ý kiến thứ hai đề nghị cân nhắc kỹ quy định này vì có thể khó khăn cho việc giải quyết vụ án. Việc quy định tòa án thu thập chứng cứ vẫn phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay. Tòa phán quyết dựa trên chứng cứ mình thu thập sẽ không khách quan.

Tán thành quy định tòa án không có nghĩa vụ thu thập chứng cứ

Trình bày báo cáo thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Uỷ ban Tư pháp của Quốc hội Lê Thị Nga cho biết, Ủy ban Tư pháp tán thành quy định của dự thảo luật theo hướng tòa án không có nghĩa vụ thu thập chứng cứ. Thay vào đó, tòa án hướng dẫn, yêu cầu đương sự thu thập chứng cứ và lập hồ sơ vụ việc dân sự, vụ án hành chính; hỗ trợ đương sự là người yếu thế trong xã hội thu thập chứng cứ trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính.

Đối với vụ án hình sự, việc khởi tố, điều tra, truy tố thuộc trách nhiệm của cơ quan điều tra và viện kiểm sát. Tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ do cơ quan điều tra và viện kiểm sát thu thập có trong hồ sơ vụ án, sau khi đã kiểm tra, làm rõ tại phiên tòa, kết quả tranh tụng tại phiên tòa để ra phán quyết về vụ án. Nếu thiếu chứng cứ hoặc có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm, tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung.

Với vụ việc dân sự, vụ án hành chính, Uỷ ban Tư pháp cho rằng nghĩa vụ thu thập chứng cứ và chứng minh thuộc về đương sự, tòa án không có trách nhiệm này. Tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ mà các bên thu thập được và giao nộp cho tòa án, sau khi đã kiểm tra, làm rõ tại phiên tòa, kết quả tranh tụng tại phiên tòa để ra phán quyết. “Nếu tòa án thu thập chứng cứ mà sau đó lại dựa vào chính những chứng cứ do mình thu thập để ra phán quyết sẽ không bảo đảm nguyên tắc khách quan, vô tư” – Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Lê Thị Nga nói.

Ngay sau khi nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật Tổ chức TAND (sửa đổi).