Trợ giúp pháp lý cần hướng tới người gặp biến cố tài chính, trẻ em và người lao động

Sáng 9/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khoá XVI, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý.

Mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý

Trình bày tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo luật mở rộng điều kiện được trợ giúp pháp lý, bổ sung một số đối tượng trợ giúp pháp lý như người dân tộc thiểu số thuộc dân tộc rất ít người, người có khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn và một số đối tượng khác.  Cụ thể, dự thảo luật bỏ điều kiện "có khó khăn về tài chính" đối với các nhóm đối tượng như: cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ; người nhiễm chất độc da cam; người khuyết tật để mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý.

Về người thực hiện trợ giúp pháp lý, bổ sung quy định Trợ giúp viên pháp lý chuyển công tác đến Trung tâm trợ giúp pháp lý thuộc địa phương khác thì được cấp lại thẻ, mở rộng đối tượng có thể trở thành cộng tác viên trợ giúp pháp lý và không giới hạn địa bàn đăng ký làm cộng tác viên trợ giúp pháp lý.

Về tổ chức thực hiện, sửa đổi điều kiện thành lập chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý theo hướng không giới hạn, chỉ được thành lập tại địa bàn ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận lợi đến Trung tâm trợ giúp pháp lý. Về vụ việc trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng, bổ sung người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp có yêu cầu trợ giúp pháp lý thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo cho Trung tâm trợ giúp pháp lý.

Với nội dung về ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, dự thảo luật bổ sung trách nhiệm Bộ Tư pháp trong việc ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số và triển khai chuyển đổi số trong hoạt động trợ giúp pháp lý. Xây dựng, quản lý, vận hành thường xuyên và nâng cấp hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu trợ giúp pháp lý. Thực hiện kết nối, tích hợp, chia sẻ dữ liệu trợ giúp pháp lý với Cổng pháp luật quốc gia.  

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban cơ bản tán thành với các nội dung của dự thảo luật. Thứ nhất, mở rộng đối tượng người được trợ giúp pháp lý theo hướng bỏ điều kiện “có khó khăn về tài chính” đối với một số nhóm đối tượng quy định tại Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành, đồng thời, bổ sung một số nhóm đối tượng mới. Thứ hai, lược bỏ quy định về điều kiện và địa bàn được thành lập Chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và giao Chủ tịch UBND cấp tỉnh thẩm quyền được chủ động quyết định thành lập, và lựa chọn địa bàn đặt chi nhánh. Thứ ba, sửa đổi, bổ sung quy định về bổ nhiệm, miễn nhiệm, cấp thẻ, thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý; tiêu chuẩn, điều kiện cấp thẻ của cộng tác viên trợ giúp pháp lý. Thứ tư, lược bỏ một số quy định về hồ sơ, trình tự, thủ tục hành chính và giao Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp quy định chi tiết.

Bên cạnh đó, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thêm một số nội dung. Cụ thể, đề nghị bổ sung trường hợp trợ giúp viên pháp lý bị miễn nhiệm là người “Bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc” tại khoản 5 Điều 1 để phòng ngừa rủi ro liên quan đến phẩm chất đạo đức, không để những người này tham gia vào hoạt động trợ giúp pháp lý.

Mục tiêu nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho các nhóm yếu thế

Góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu mở rộng diện thụ hưởng tới người gặp biến cố tài chính, trẻ em và người lao động; đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, nâng chất lượng trợ giúp viên và chuyển đổi số để rút ngắn khoảng cách tiếp cận công lý cho người dân.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc sửa đổi luật lần này cần được tiếp cận đa chiều từ cả góc độ người thụ hưởng, người thực hiện và cơ chế huy động nguồn lực xã hội, với mục tiêu nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý cho các nhóm yếu thế trong xã hội như người cao tuổi, người neo đơn, người không nơi nương tựa, trẻ em, và những người gặp khó khăn trong thực hiện các thủ tục pháp lý.

Một trong những nội dung cần đặc biệt lưu ý là mở rộng đối tượng được hưởng trợ giúp pháp lý. Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung nhóm người có mức sống trung bình nhưng rơi vào biến cố tài chính nghiêm trọng, không chỉ giới hạn ở hộ nghèo hoặc cận nghèo. Thực tế cho thấy, dù tỷ lệ hộ nghèo hiện chỉ còn khoảng 1,3%, song số hộ cận nghèo cao gấp nhiều lần, cùng với tình trạng tái nghèo vẫn diễn ra, đòi hỏi chính sách phải bao trùm hơn để hỗ trợ kịp thời.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị mở rộng phạm vi trợ giúp pháp lý đối với trẻ em trong tất cả các vụ việc hình sự, dân sự liên quan đến quyền lợi của các em, thay vì chỉ bó hẹp trong một số điều kiện nhất định như hiện nay. Đối với người lao động, cần bổ sung các trường hợp bị sa thải, tranh chấp lao động tập thể để bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này.

Nhấn mạnh vai trò của đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần nâng cao chất lượng, vị thế pháp lý và chế độ đãi ngộ đối với trợ giúp viên pháp lý, bao gồm chuẩn hóa chức danh, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin và cơ chế nghề nghiệp tương xứng, qua đó tạo nền tảng nâng cao chất lượng dịch vụ. Đáng chú ý, Chủ tịch Quốc hội cũng gợi mở việc cân nhắc mở rộng phạm vi đại diện tố tụng trong các vụ việc hành chính, đặc biệt là tranh chấp đất đai phức tạp, bởi đây là lĩnh vực người dân có nhu cầu hỗ trợ rất lớn, nếu không được xử lý tốt dễ dẫn đến khiếu kiện kéo dài.

Cơ sở dữ liệu dân cư sẽ hỗ trợ hiệu quả cho hoạt đông trợ giúp pháp lý

Về xu hướng quản trị hiện đại, Chủ tịch Quốc hội lưu ý dự thảo luật cần chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và trợ giúp pháp lý số. Theo đó, cần quy định rõ việc sử dụng định danh điện tử, tư vấn trực tuyến, nộp hồ sơ điện tử, bảo đảm giá trị pháp lý tương đương hồ sơ giấy nhằm rút ngắn thời gian, chi phí đi lại cho người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, đồng bào dân tộc thiểu số.

Về ứng dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư trong trợ giúp pháp lý, nhiều đại biểu cho rằng, thực tiễn thời gian qua cho thấy, việc kết nối, khai thác dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư giúp cơ quan chức năng nhanh chóng xác minh nhân thân, điều kiện được trợ giúp pháp lý, từ đó rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm thủ tục hành chính và hạn chế tình trạng trục lợi chính sách. Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng các nền tảng số, cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý trực tuyến không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận cho người dân ở vùng sâu, vùng xa mà còn góp phần minh bạch hóa quy trình, nâng cao chất lượng phục vụ. Đây cũng là xu hướng tất yếu, phù hợp với chủ trương chuyển đổi số quốc gia, hướng tới xây dựng nền tư pháp hiện đại, phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.

Cụ thể, đại biểu Nguyễn Minh Đức; Trần Thị Diệu Thuý đều cho rằng, việc liên thông sử dụng các dữ liệu dân cư là rất cần thiết, hiệu quả, tiết kiệm thời gian, kinh phí, giúp cơ quan trợ giúp pháp lý phát sinh giấy tờ không cần thiết...

Đại biểu Nguyễn Thanh Sang đề nghị bổ sung nhóm "người có thu nhập thấp", đi kèm với điều kiện có xác nhận của chính quyền địa phương. Kênh xác nhận từ cơ sở là căn cứ quan trọng để đánh giá đúng hoàn cảnh của người dân.

Dẫn quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, khi xảy ra tranh chấp, vụ kiện dân sự thì đương sự phải tự thu thập chứng cứ, đại biểu Nguyễn Thanh Sang cho rằng, quy định này tạo ra rào cản rất lớn cho người nghèo. Thống kê cho thấy, số người được luật sư bào chữa/bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự, dân sự chưa đến 10%. "Điều này đồng nghĩa với việc hơn 90% người dân tự tham gia tố tụng mà không có người hỗ trợ bảo vệ quyền lợi. Khi xảy ra tranh chấp, phần thiệt thòi nghiêng về phía người nghèo, người yếu thế. Các đối tượng này cần được tiếp cận công lý, được pháp luật bảo vệ. An dân chính là ở chỗ này", đại biểu nhấn mạnh.