Gaza trước bước ngoặt quan trọng

Mỹ ngày 14/1 tuyên bố chính thức khởi động giai đoạn hai trong kế hoạch nhằm chấm dứt chiến tranh tại Dải Gaza, trong bối cảnh nhiều nội dung then chốt của giai đoạn một – bao gồm lệnh ngừng bắn hoàn toàn giữa Israel và Hamas – vẫn chưa được thực thi đầy đủ.

Giai đoạn đầu của thỏa thuận được thực thi không mấy suôn sẻ bởi hàng loạt diễn biến, trong đó có các cuộc không kích của Israel khiến hàng trăm người thiệt mạng tại Gaza, việc không thể thu hồi hài cốt của một con tin Israel cuối cùng, cũng như sự chậm trễ của Tel Aviv trong việc mở lại cửa khẩu biên giới giữa Gaza và Ai Cập.

Việc thúc đẩy giai đoạn hai đặt Mỹ cùng các đối tác trung gian vào thế phải đối mặt với những thách thức còn phức tạp hơn, đặc biệt là yêu cầu giải giáp phong trào Hamas – lực lượng kiên quyết từ chối từ bỏ vũ khí – và khả năng triển khai một lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế tại Gaza.

Thông báo về giai đoạn hai được đưa ra qua một bài đăng trên mạng xã hội của Đặc phái viên Tổng thống Donald Trump về Trung Đông, ông Steve Witkoff. Theo ông, giai đoạn mới sẽ “thiết lập một chính quyền Palestine kỹ trị mang tính chuyển tiếp tại Gaza”, đồng thời khởi động tiến trình giải giáp và tái thiết vùng lãnh thổ bị tàn phá nặng nề này.

Theo tuyên bố chung của ba nước trung gian là Ai Cập, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ, cơ quan Palestine kỹ trị sẽ gồm 15 thành viên và do ông Ali Shaath, cựu thứ trưởng trong Chính quyền Palestine, đứng đầu. Ông này từng phụ trách phát triển các khu công nghiệp trong thời gian công tác tại Chính quyền Palestine.

Kế hoạch do Tổng thống Trump đề xuất và được Israel cùng Hamas thông qua hồi tháng 10/2025 cho thấy, cơ quan kỹ trị Palestine sẽ chịu sự giám sát của một cơ chế quốc tế mang tên “Hội đồng Hòa bình”, có nhiệm vụ điều hành Gaza trong giai đoạn chuyển tiếp.

Ông Nickolay Mladenov, cựu đặc phái viên Liên Hợp Quốc về Trung Đông, được dự kiến sẽ là đại diện của Hội đồng trực tiếp làm việc tại Gaza. Danh sách các thành viên khác do ông Mladenov lựa chọn, có thể có sự tham gia của nhiều nhân vật đến từ khu vực tư nhân và các tổ chức phi chính phủ, theo Reuters.

Tuy nhiên, ông Witkoff không công bố cụ thể số lượng hay danh tính các thành viên của cơ quan kỹ trị. Một nguồn tin ngoại giao của châu Âu tiết lộ rằng những thông tin liên quan đến hội đồng này dự kiến sẽ được đưa ra tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos (Thụy Sĩ) vào tuần tới. Ngoài ra, Washington được cho là đã gửi thư mời tới các ứng viên tham gia, những người được Tổng thống Trump trực tiếp lựa chọn.

Trong một cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh, ông Ali Shaath cho biết ưu tiên hàng đầu hiện nay sẽ là cung cấp cứu trợ khẩn cấp cho Gaza, bao gồm việc xây dựng nơi ở cho hàng trăm nghìn người Palestine đang phải sống trong các khu lều tạm giữa đống đổ nát. “Nếu tôi đưa máy ủi đến, đẩy đống đổ nát ra biển để tạo ra các đảo nhân tạo, chúng ta có thể vừa mở rộng diện tích đất cho Gaza vừa dọn sạch phế tích. Việc này sẽ không mất quá ba năm”, ông Shaath nói.

Tuy nhiên, một báo cáo của Liên Hợp Quốc công bố năm 2024 nhận định quá trình tái thiết nhà ở tại Gaza có thể kéo dài ít nhất đến năm 2040, thậm chí lâu hơn, do mức độ tàn phá nghiêm trọng, đồng thời tiêu tốn hàng chục tỷ USD.

Theo ông Witkoff, giai đoạn hai cũng sẽ khởi động “tiến trình phi quân sự hóa hoàn toàn và tái thiết Gaza, trước hết là giải giáp toàn bộ các lực lượng không được phép”. Hamas, dù đã đồng ý chuyển giao quyền quản trị Gaza cho ủy ban kỹ trị hồi tháng 10/2025, vẫn kiên quyết không từ bỏ vũ khí.

Tại Bờ Tây, Chính quyền Palestine hoan nghênh nỗ lực của Tổng thống Trump trong việc thúc đẩy kế hoạch nhiều giai đoạn cho Gaza. Trong một tuyên bố đăng trên mạng xã hội X, Phó Tổng thống Palestine Hussein al-Sheikh bày tỏ ủng hộ ủy ban kỹ trị và nhấn mạnh rằng các thể chế tại Gaza cần được gắn kết với hệ thống do Chính quyền Palestine điều hành ở Bờ Tây, trên cơ sở “một hệ thống, một pháp luật và một vũ khí hợp pháp”.

Trong khi đó, lãnh đạo Hamas cùng đại diện các bên liên quan đang có mặt tại thủ đô của Ai Cập để tham gia các cuộc đàm phán liên quan đến giai đoạn hai của thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ dẫn dắt.

Theo Al Jazeera, những cuộc thảo luận lần này diễn ra trong không khí căng thẳng và bao trùm bởi sự bất định, đặc biệt liên quan đến các vấn đề then chốt như giải giáp các nhóm vũ trang Palestine, công tác tái thiết Dải Gaza bị tàn phá nặng nề, cũng như mô hình quản trị dân sự trong giai đoạn hậu xung đột.

Các cuộc đàm phán tại Cairo đang tập trung vào ba nội dung chính: mở lại cửa khẩu Rafah, bảo đảm việc đưa viện trợ nhân đạo hiện đang bị ùn ứ ở phía Ai Cập vào Gaza và yêu cầu Israel rút quân khỏi vùng lãnh thổ bị phong tỏa này.

Tuy nhiên, phía Israel phát đi những tín hiệu trái ngược. Đài Phát thanh Công cộng Israel (Kan) dẫn lời các quan chức nước này cho biết Tel Aviv coi “đường vàng” – một khu vực đệm quân sự ở phía đông Gaza – là khu vực chiến lược và sẽ tiếp tục duy trì quyền kiểm soát. Hiện Israel đang chiếm đóng hơn 50% diện tích Dải Gaza, theo Al Jazeera.

Theo giới chuyên gia, mặc dù giai đoạn hai của thỏa thuận ngừng bắn đã nhen nhóm, nhưng để đạt được hòa bình lâu dài tại Gaza vẫn còn một con đường dài và đòi hỏi nỗ lực cũng như sự chân thành từ các bên liên quan.