Mở ra trang sử mới trong quan hệ hợp tác Mỹ - Nhật – Hàn
Ngày 18/8 (giờ địa phương), Tổng thống Mỹ Joe Biden cùng người đồng cấp Hàn Quốc Yoon Suk-yeol và Thủ tướng Nhật Bản Kishida Fumio đồng chủ trì Hội nghị Thượng đỉnh “lịch sử” ba bên. Đây là lần đầu tiên người đứng đầu Nhà Trắng chào đón các nhà lãnh đạo nước ngoài đến Trại David kể từ khi ông nhậm chức, đồng thời cũng là cuộc gặp ba bên trực tiếp giữa nguyên thủ ba nước Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc mà không phải bên lề một sự kiện nào đó.
Thời kỳ “trăng mật” của quan hệ ba nước
Khẳng định tầm quan trọng của sự kiện này trong bối cảnh môi trường an ninh ngày càng xấu đi, Thủ tướng Kishida Fumio nhấn mạnh: “Đây là động thái lịch sử nhằm tăng cường quan hệ đối tác chiến lược giữa ba nước, dựa trên mối quan hệ song phương mạnh mẽ chưa từng có với Mỹ và Hàn Quốc”. Truyền thông Nhật Bản thì coi sự kiện này thể hiện thời kỳ “trăng mật” của quan hệ ba nước. Trong khi đó, Tổng thống Yoon Suk-yeol đánh giá hội nghị lần này là “dấu mốc mới trong hợp tác ba bên”, góp phần vào tiến trình hòa bình và thịnh vượng trên bán đảo Triều Tiên nói riêng và đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng lớn nói chung.
Về phần mình, Điều phối viên phụ trách truyền thông chiến lược của Hội đồng An ninh Quốc gia thuộc Nhà Trắng John Kirby tuyên bố, Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Nhật - Hàn sẽ nâng quan hệ hợp tác ba bên lên tầm cao mới. Ông nêu rõ: “Hội nghị Thượng đỉnh ba bên lần này hoàn toàn tập trung đưa ra những biện pháp quyết đoán hướng tới mục tiêu cải thiện hợp tác giữa chúng tôi theo định dạng ba bên”.
Tại hội nghị, các nhà lãnh đạo tập trung thảo luận nhiều vấn đề quan trọng của quốc tế như việc phát triển hạt nhân, tên lửa của Triều Tiên, hoạt động mở rộng về phía biển của Trung Quốc, hợp tác an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, xung đột Nga_Ukraine... Đối với vấn đề hợp tác ba bên, lãnh đạo ba nước trao đổi ý kiến về xúc tiến huấn luyện, tập trận trung do quân đội ba nước thực hiện, thiết lập đường dây nóng nhằm cung cấp, trao đổi lẫn nhau về thông tin cơ mật, hợp tác trong lĩnh vực an ninh mạng, chuỗi cung ứng toàn cầu, tăng cường hợp tác kinh tế…
Một quan chức của Văn phòng an ninh quốc gia Phủ Tổng thống Hàn Quốc cho biết, ít nhất sẽ có hai văn bản quan trọng được công bố sau cuộc hội đàm giữa ba nhà lãnh đạo. Đó là “Nguyên tắc Trại David” với phương châm tăng cường hợp tác trong nhiều lĩnh vực vì hòa bình và ổn định của thế giới và Tuyên bố chung “Tinh thần Trại David” trong đó nhấn mạnh việc thiết lập cơ chế thảo luận chung giữa ba nước và tập trận chung do quân đội ba nước đảm nhiệm. Điều này chứng tỏ Mỹ đang rất xem trọng việc tăng cường thực chất mối quan hệ với các nước đồng minh. Trước đó, Chính phủ của Tổng thống Joe Biden đã xem Nhật Bản và Hàn Quốc là “những đồng minh cốt lõi” của Mỹ, không chỉ ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương mà còn “trên toàn thế giới”.
Một bài kiểm tra thực sự
Bà Ellen Kim, Phó Giám đốc Ban Nghiên cứu Hàn Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, nhận định, Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Nhật - Hàn lần này có tầm quan trọng chiến lược đối với cả ba nước, cho phép các nhà lãnh đạo mở rộng và thể chế hóa hợp tác ba bên trước “những bất ổn ngày càng tăng” trong môi trường an ninh khu vực và toàn cầu.
Theo bà, với việc đạt được những bước đột phá trong việc hàn gắn quan hệ, cả Seoul và Tokyo đều có nhiều không gian chính trị hơn để thảo luận và điều hướng hợp tác song phương cũng như phối hợp ba bên với Washington. Tuy nhiên, Phó Giáo sư Liu Lin thuộc Trung tâm Nghiên cứu chính trị quốc tế, Đại học Hữu Hà Tử ở Tân Cương (Trung Quốc), cho rằng, vẫn còn một chặng đường dài phía trước để mối quan hệ Mỹ - Nhật - Hàn phát triển thành một liên minh ba bên chính thức, về cơ bản đây vẫn là hình thức của một quan hệ đối tác hoặc hợp tác an ninh ba bên.
Theo chuyên gia này, quan hệ giữa ba nước sẽ trở nên thân thiết hơn trong thời gian ngắn nhưng những thách thức thực tế như mâu thuẫn lịch sử, lợi ích của các bên khác nhau và sự khác biệt về nhu cầu lợi ích đối với Trung Quốc sẽ là yếu tố cản trở sự phát triển của liên minh.
Trong khi đó, chuyên gia Shihoko Goto, quyền Giám đốc Chương trình châu Á tại Trung tâm Wilson, đánh giá, thành công của sự kiện này sẽ phụ thuộc vào tính bền vững của mối quan hệ đối tác giữa hai nền kinh tế hùng mạnh ở châu Á. Trong khi cả Washington và Tokyo đều công khai hoan nghênh các đề nghị do Tổng thống Yoon Suk Yeol khởi xướng, nhà lãnh đạo Hàn Quốc tiếp tục đối mặt với sự phản đối chính trị đáng kể đối với tầm nhìn của ông nhằm tăng cường quan hệ với Nhật Bản.
Bên cạnh những căng thẳng liên tục về ký ức lịch sử, kế hoạch xả nước đã qua xử lý từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima của Nhật Bản đã trở thành một nguồn xung đột mới giữa hai bên. Trong khi đó, chủ quyền đối với quần đảo mà Nhật Bản gọi là Takeshima còn Hàn Quốc gọi là Dokdo vẫn là nguồn gốc căng thẳng chính trị giữa hai nước.
Chủ tịch Viện Nghiên cứu Hòa bình và An ninh (RIPS) có trụ sở tại Tokyo, ông Hideshi Tokuchi, cũng thừa nhận cơ sở để thể chế hóa sự hợp tác ba bên này vẫn chưa đủ mạnh, trong đó đáng chú ý là mối quan hệ Nhật - Hàn vẫn còn tiềm ẩn các yếu tố rủi ro. Chính vì vậy, chuyên gia Hideshi Tokuchi cho rằng, không nên kỳ vọng quá lớn vào cuộc gặp tại Trại David.
Về phần mình, ông Junichi Takase, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Nghiên cứu đối ngoại Nagoya, nhận định quốc tế đang chứng kiến sự gia tăng các khuôn khổ do Mỹ dẫn đầu. Đối thoại ba bên này cũng theo hình thức tương tự đối thoại an ninh bốn bên giữa Nhật Bản, Mỹ, Australia và Ấn Độ.
Ông Daniel Sneider, giảng viên nghiên cứu về Đông Á tại Đại học Stanford, đánh giá chính quyền của Tổng thống Joe Biden đã thúc đẩy rất nhiều để Tokyo và Seoul khôi phục quan hệ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác an ninh ba bên, bởi vì ba nước càng có thể hợp tác với nhau trong nhiều lĩnh vực, từ phòng thủ tên lửa đến an ninh hàng hải, thì Mỹ càng dễ dàng thực hiện mục tiêu an ninh rộng lớn hơn của mình.
Tuy nhiên, hợp tác trong lĩnh vực an ninh vẫn sẽ đối mặt trở ngại. Một cựu quan chức Mỹ cho rằng, Washington đang dự kiến “những động thái nhằm kéo ba nước xích lại gần nhau hơn trong lĩnh vực an ninh” nhưng “Mỹ có thể đang đòi hỏi quá nhiều vì việc đạt được một khuôn khổ an ninh tập thể của ba nước là một chặng đường rất xa”. Mỹ có các hiệp ước an ninh riêng rẽ với Nhật Bản và Hàn Quốc nhưng không có thỏa thuận nào để liên kết cả Hàn Quốc và Nhật Bản vào các hoạt động an ninh chung.
Các quan chức lưu ý rằng Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật không cho phép thực hiện các hoạt động phòng thủ tập thể ba bên. Bên cạnh đó, việc ba nước thống nhất để có thể chia sẻ dữ liệu về các hoạt động tên lửa của Triều Tiên trong thời gian thực được cho là một diễn biến có thể châm ngòi phản ứng từ Trung Quốc. Trước đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Uông Văn Bân tuyên bố những nỗ lực của Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc nhằm tích hợp hệ thống radar để theo dõi tên lửa của Triều Tiên “làm tổn hại đến lợi ích an ninh chiến lược của các quốc gia khác”, đồng thời chỉ trích quan hệ hợp tác quân sự ba bên này.
Có thể nói, bài kiểm tra thực sự của cuộc gặp tại Trại David sẽ là kết quả dàn xếp những khác biệt trong mục tiêu chiến lược của ba nước và mức độ thể chế hóa quan hệ ba bên để đảm bảo sự hợp tác ổn định trước những thay đổi chính trị tại mỗi nước.