Những sắc lệnh nào của Tổng thống Donald Trump vấp phải rào cản pháp lý?

Theo Hiến pháp Mỹ, Tổng thống có quyền ban hành sắc lệnh hành pháp để thực thi chính sách mà không cần sự phê duyệt của Quốc hội. Tuy nhiên, các sắc lệnh này vẫn phải tuân thủ Hiến pháp, không vi phạm quyền lập pháp của Quốc hội và không mâu thuẫn với các nguyên tắc tư pháp. Đây là nền tảng của cơ chế "kiểm soát và cân bằng quyền lực" trong hệ thống chính trị Mỹ.

Trong nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump, một số sắc lệnh đã bị đình chỉ hoặc phải điều chỉnh sau khi đối mặt với sự phản đối mạnh mẽ từ các bang, tổ chức dân sự và cả hệ thống tư pháp liên bang. Giáo sư luật Stephen Vladeck tại Đại học Texas nhận định: “Những sắc lệnh hành pháp của ông Trump, dù được thực hiện với danh nghĩa bảo vệ lợi ích quốc gia, nhưng nếu không dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc thì sẽ sớm bị lật ngược bởi hệ thống tòa án. Việc các thẩm phán liên bang liên tục chặn đứng những sắc lệnh này là minh chứng rõ ràng cho điều đó”.

Một trong những sắc lệnh gây tranh cãi nhất là chính sách về quyền công dân theo nơi sinh. Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh nhằm chấm dứt quyền công dân tự động đối với con cái của những người cư trú bất hợp pháp tại Mỹ. Tuy nhiên, sắc lệnh này nhanh chóng bị các thẩm phán liên bang ở New Hampshire, Seattle và Maryland ra phán quyết chặn đứng.

Các chuyên gia hiến pháp lập luận rằng điều này mâu thuẫn với Tu chính án thứ 14, vốn khẳng định mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều có quyền công dân. Một trường hợp khác là lệnh đóng băng viện trợ liên bang. Chính quyền của ông Trump đã bị cáo buộc không tuân thủ lệnh của tòa án khi tiếp tục giữ lại hàng tỷ USD ngân sách liên bang dù trước đó đã có phán quyết yêu cầu dỡ bỏ tình trạng này. Việc cố tình trì hoãn thực thi lệnh của tòa án đặt ra câu hỏi về cách chính quyền điều hành và mức độ tuân thủ nguyên tắc pháp quyền. Các chuyên gia cảnh báo rằng sự không tuân thủ này có thể tạo tiền lệ nguy hiểm, làm suy yếu niềm tin của công chúng vào hệ thống pháp luật.

Những tranh chấp này không chỉ đơn thuần là các vấn đề pháp lý riêng lẻ, mà còn phản ánh cuộc đấu tranh quyền lực giữa Tổng thống và hệ thống tư pháp. Theo Giáo sư luật William Barrington tại Đại học Georgetown, “cuộc đối đầu giữa Tổng thống và tòa án liên bang không chỉ xảy ra trong nhiệm kỳ của ông Donald Trump, mà còn là một đặc điểm cố hữu trong hệ thống chính trị Mỹ. Sự phân quyền khiến không một nhánh nào có thể toàn quyền quyết định, ngay cả khi đó là Tổng thống”.

Trên thực tế, nhiều Tổng thống tiền nhiệm cũng từng vấp phải rào cản tương tự. Dưới thời ông Barack Obama, sắc lệnh bảo vệ người nhập cư trẻ tuổi khỏi bị trục xuất (DACA) đã bị thách thức bởi nhiều bang bảo thủ. Ông George W. Bush cũng từng đối mặt với sự phản đối mạnh mẽ từ tòa án khi cố gắng mở rộng quyền giám sát của cơ quan an ninh mà không có sự phê chuẩn từ Quốc hội.

Còn dưới thời Tổng thống Donald Trump, số lượng sắc lệnh bị thách thức có phần gia tăng. Trong 100 ngày đầu tiên của nhiệm kỳ, ông đã ký số lượng sắc lệnh nhiều nhất so với mọi Tổng thống Mỹ trong hơn 40 năm qua. Điều này tạo ra hàng loạt tranh cãi pháp lý, khi nhiều sắc lệnh bị cho là vượt quá thẩm quyền của nhánh hành pháp.

Bên cạnh đó, các thẩm phán liên bang cũng đang theo dõi sát sao các sắc lệnh về thương mại. Việc áp thuế lên Mexico, Trung Quốc và Canada mà không có sự đồng thuận của Quốc hội đã bị nhiều doanh nghiệp kiện ra tòa. Các doanh nghiệp lập luận rằng sắc lệnh này vi phạm Điều I, Mục 8 của Hiến pháp Mỹ, quy định rằng chỉ Quốc hội mới có quyền đánh thuế.

Ngoài ra, họ viện dẫn Đạo luật Thương mại năm 1974 và các thỏa thuận của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), cho rằng chính quyền không có cơ sở hợp pháp để đơn phương áp đặt thuế quan mà không có bằng chứng về an ninh quốc gia hoặc đàm phán thương mại chính thức. Theo các doanh nghiệp, việc này không chỉ gây tổn thất kinh tế mà còn vi phạm các điều khoản thương mại quốc tế mà Mỹ đã cam kết.

Những rào cản pháp lý đối với sắc lệnh hành pháp không chỉ mang tính thủ tục mà còn có tác động sâu rộng đến đời sống xã hội và bối cảnh chính trị. Chẳng hạn, việc chặn sắc lệnh cấm người chuyển giới phục vụ trong quân đội hay cấm sử dụng quỹ liên bang cho các dịch vụ y tế liên quan đến xác định lại giới tính đã dẫn đến các cuộc tranh luận gay gắt về quyền con người và chính sách xã hội.

Mặt khác, đối với các chính sách thương mại như áp thuế đối với Mexico, Trung Quốc và Canada, sắc lệnh của ông Donald Trump cũng bị thách thức bởi các doanh nghiệp và các nhóm lợi ích kinh tế, những người cho rằng chúng sẽ gây tổn hại cho nền kinh tế Mỹ thay vì bảo vệ lợi ích quốc gia. Nhiều chuyên gia kinh tế nhận định rằng những chính sách này có thể khiến Mỹ rơi vào một cuộc chiến thương mại kéo dài, gây ra hậu quả tiêu cực không chỉ đối với doanh nghiệp trong nước mà còn đối với toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Những vụ kiện pháp lý nhằm vào sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Donald Trump là minh chứng cho sự kiểm soát quyền lực trong hệ thống chính trị Mỹ. Chúng không chỉ giới hạn trong nhiệm kỳ của ông Donald Trump mà còn đặt ra những tiền lệ quan trọng cho các chính quyền sau này. Những tranh chấp pháp lý này có thể làm thay đổi cách thức các Tổng thống Mỹ sử dụng sắc lệnh hành pháp, buộc họ phải cân nhắc kỹ lưỡng hơn về tính hợp hiến và phạm vi quyền hạn của mình.

Mặt khác, sự kiểm soát của tòa án đối với quyền lực hành pháp cũng làm dấy lên tranh luận về sự cân bằng quyền lực trong hệ thống chính trị Mỹ. Nếu Tổng thống liên tục bị tòa án ngăn cản, hiệu quả điều hành của chính quyền có thể bị suy giảm. Nhưng nếu nhánh hành pháp không bị giám sát, nguy cơ lạm quyền là điều không thể tránh khỏi.

Tựu chung lại, những sắc lệnh hành pháp vẫn là một công cụ quan trọng để Tổng thống triển khai chính sách, nhưng chúng không thể đứng ngoài vòng kiểm soát của luật pháp và tư pháp. Những cuộc chiến pháp lý quanh sắc lệnh hành pháp không chỉ phản ánh sự giằng co giữa nhánh hành pháp và tư pháp, mà còn cho thấy sức mạnh của hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực trong nền dân chủ Mỹ. Trong tương lai, bất kỳ chính quyền nào cũng sẽ phải đối diện với thực tế này khi sử dụng sắc lệnh hành pháp để thúc đẩy chương trình nghị sự của mình.