Án hành chính đã hết hạn kháng nghị, sửa được không?

Dự án Luật Tố tụng hành chính trình Quốc hội kỳ này, theo nhiều ý kiến, đây là việc triển khai khá chậm so với yêu cầu. Vấn đề lớn đặt ra từ thực tiễn nhưng chưa có quy định pháp lý: việc giải quyết bản án, quyết định tòa án hành chính đã có hiệu lực pháp luật và hết thời hạn kháng nghị mà phát hiện có sai lầm nghiêm trọng.

Đại biểu Võ Thị Thuý Lan phát biểu tại hội trường sáng 18/6.

Xử lý thế nào khi phát hiện bản án đã có hiệu lực pháp luật có sai lầm nghiêm trọng?

Các vấn đề lớn đặt ra trong dự Luật Tố tụng hành chính như: điều kiện, thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính, quyết định của hội đồng xét xử sơ thẩm và thủ tục thỏa thuận trong tố tụng hành chính. Đặc biệt, về cơ chế xử lý đối với bản án, quyết định của tòa án hành chính đã có hiệu lực pháp luật mà phát hiện sai lầm nghiêm trọng nhưng đã hết thời hạn kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc trường hợp đã có quyết định giám đốc thẩm của hội đồng thẩm phán TAND nhưng phát hiện có những sai lầm nghiêm trọng.

Đại biểu Vũ Hồng Anh (Hà Nội) đề nghị, cần phải có cơ chế rõ ràng để xử lý đối với các trường hợp này. Trách nhiệm của Nhà nước nói chung, của các cơ quan tư pháp nói riêng là không để xảy ra tình trạng oan sai, xâm phạm đến quyền tự do, danh dự, nhân phẩm của công dân. Do vậy, trường hợp phát hiện sai lầm trong quyết định bản án của tòa án gây ảnh hưởng đến quyền công dân thì bất luận ở tình trạng nào, bản án quyết định đó cũng cần phải được xem xét lại.

Đại biểu Võ Minh Phương (Lâm Đồng) phân tích thêm: Thực tiễn công tác giám đốc thẩm cũng phát hiện quyết định của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao có sai lầm nhưng không có cơ chế kháng nghị. Theo đó cần có cơ chế cho phép Hội đồng thẩm phán TAND tối cao xem xét lại quyết định của mình khi có kháng nghị của chánh án. Đó là bổ sung quyền hạn của chánh án, của Hội đồng thẩm phán theo Điều 22 Luật tổ chức TAND năm 2002 nhưng xem đây là trường hợp rất đặc biệt cần quy định chặt chẽ bởi cơ chế mới dễ tạo sự hoài nghi trong xã hội về tính nghiêm minh của bản án, quyết định cơ quan xét xử cao nhất.

Để kháng nghị quyết định của Hội đồng thẩm phán cần có ý kiến đề nghị kháng nghị của UBTV Quốc hội với tư cách là cơ quan giám sát, cơ quan quyết định, các thành viên của Hội đồng thẩm phán khi xét xử giám đốc thẩm phải có ít nhất 2/3 tổng số thành viên của hội đồng thẩm phán chấp thuận và sự thống nhất của Viện trưởng Viện KSND tối cao và Bộ trưởng Bộ Tư pháp.

Thừa nhận sự cần thiết bổ sung quy định này nhưng Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu cho rằng, đây là vấn đề rất lớn mà đại biểu Quốc hội cũng đang còn ý kiến khác nhau. Đối với những bản án đã được Hội đồng thẩm phán TAND tối cao xét xử nhưng qua giám sát, xem xét đơn đề nghị giám đốc thẩm hoặc qua nhiều kênh khác thấy có sai lầm nghiêm trọng, theo quy định của pháp luật tố tụng hiện hành thì chưa có cơ chế để giải quyết.

Theo đề nghị của TAND tối cao và một số đại biểu, nên có một cơ chế đặc thù riêng với những quy định chặt chẽ để giải quyết những vấn đề này. Có những ý kiến nói trong tố tụng cũng phải có điểm dừng, nhưng đây là vấn đề rất khó mà thực tiễn đặt ra. "Chúng tôi xin tiếp thu, nghiên cứu rồi sẽ báo cáo giải trình với Quốc hội trong thời gian tới đây bởi vì còn liên quan đến cả tố tụng dân sự, tố tụng hình sự, các văn bản pháp luật hiện hành" - Phó Chủ tịch cho biết.

Đơn giản hóa điều kiện khởi kiện vụ án hành chính

Việc mở rộng điều kiện khởi kiện hành chính cũng được xem là "đột phá" của dự luật. Đại biểu Trần Thị Phương Hoa (Nam Định) phân tích, một trong những yêu cầu đề ra tại Nghị quyết số 49 của Bộ Chính trị là đổi mới mạnh mẽ thủ tục giải quyết các khiếu kiện hành chính tại tòa án, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia tố tụng. Vì vậy, việc đơn giản hóa điều kiện khởi kiện vụ án hành chính cũng là một trong những yếu tố nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, tổ chức trong việc khởi kiện vụ án hành chính.

Mặc dù pháp luật hiện hành đã quy định tương đối thông thoáng về điều kiện khởi kiện vụ án hành chính nhưng người dân vẫn không mặn mà với việc khởi kiện ra tòa, bằng chứng cụ thể là đối lập với quang cảnh tấp nập tại các phòng tiếp công dân thì ở tòa án lại thưa vắng.

Cả năm 2009, lượng án hành chính được tòa án các cấp đưa ra xét xử chỉ có khoảng 1.300 vụ trên tổng số 265.000 vụ án các loại. Nguyên nhân chính, theo đại biểu là do người dân chưa thực sự tin tưởng việc giải quyết của tòa án, việc thi hành án hành chính chưa được quy định cụ thể nên người dân thường lựa chọn con đường khiếu nại thay vì khởi kiện tại tòa án. Do đó luật cũng cần có những quy định cụ thể, chặt chẽ cơ chế xét xử, thi hành án hành chính để người dân tin tưởng, lựa chọn việc khởi kiện hành chính, góp phần giảm tải việc giải quyết khiếu nại, tiếp công dân của các cơ quan hành chính hiện nay.

Theo đó, không nên giới hạn một số lĩnh vực như sở hữu trí tuệ, quản lý nhà đất bắt buộc qua thủ tục giải quyết khiếu nại như quy định tại Khoản 2, Điều 67 đối với những lĩnh vực mà tòa án không có chuyên môn sâu, tòa án vẫn có quyền trưng cầu giám định hoặc tham khảo ý kiến của các chuyên gia làm căn cứ xét xử.

Đại biểu Trần Thị Phương Hoa ví von: Thực tế hiện nay đại đa số các khiếu nại của người dân thuộc về lĩnh vực đất đai, nên nếu để quy định như Khoản 2, Điều 67 thì việc mở rộng chỉ là "bình mới, rượu cũ". Đại biểu Võ Minh Phương (Lâm Đồng) biểu thị "tôi tán thành với quy định theo phương án 1 là công dân có thể khởi kiện vụ án hành chính ngay mà không đặt ra yêu cầu phải khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết trước". Tuy nhiên, trái ngược với đại biểu Trần Thị Phương Hoa, đại biểu Phương lại tỏ ra khắt khe hơn khi cho rằng phải "áp" quy định: một số lĩnh vực sở hữu trí tuệ, quản lý đất đai cần phải qua xem xét trước của cơ quan hành chính Nhà nước trước khi khởi kiện.