Gỡ điểm nghẽn để tăng tốc giải ngân vốn đầu tư công

Đã tăng tốc nhưng vẫn chậm

Theo Bộ Tài chính, ước tính đến hết tháng 5/2025, giải ngân vốn đầu tư công trên toàn quốc đạt khoảng 24,1% kế hoạch được Thủ tướng Chính phủ giao, tăng so với cùng kỳ năm 2024 (21,6%). Riêng trong tháng 5, tiến độ giải ngân có bước tăng tốc đáng kể, so với tỷ lệ lũy kế của các tháng trước đó (hết tháng 2 đạt 5,43%; tháng 3 đạt 9,72%; tháng 4 đạt 15,9%).

Đáng chú ý, theo báo cáo của các bộ, cơ quan trung ương và địa phương, Bộ Tài chính ghi nhận 25 bộ, cơ quan trung ương và 8 địa phương đề nghị điều chỉnh giảm kế hoạch vốn nguồn ngân sách trung ương năm 2025.

Nguyên nhân chủ yếu do đang điều chỉnh quy mô, đối tượng, sự cần thiết đầu tư để phù hợp với bộ máy tổ chức sau khi sắp xếp, sáp nhập; một số dự án đã bố trí đủ tổng mức đầu tư không còn nhu cầu sử dụng, dự án gặp vướng mắc không có khả năng triển khai thực hiện trong năm 2025, đề xuất kéo dài thời gian thực hiện sang giai đoạn sau hoặc phải dừng thực hiện ; dự án chuyển giao cơ quan chủ quản từ trung ương về địa phương theo quy định mới về phân cấp quản lý; đơn vị đề xuất kế hoạch năm 2025 cao hơn nhu cầu vốn dự án dẫn đến gặp khó khăn trong điều tiết kế hoạch vốn được giao…

Ngoài một số bộ, ngành, địa phương đạt tỷ lệ giải ngân trên 30%, vẫn còn không ít đơn vị chưa giải ngân hoặc giải ngân dưới mức bình quân cả nước. Nhiều bộ, cơ quan trung ương và địa phương chưa giải ngân hoặc giải ngân rất thấp, dưới 10%.

Theo Bộ Tài chính, những "nút thắt" khiến tiến độ giải ngân bị chậm vẫn tập trung vào một số nguyên nhân kéo dài nhiều năm chưa được xử lý triệt để như giải phóng mặt bằng còn chậm do khó xác định giá đất đền bù chưa đạt được thỏa thuận với người dân; quá trình xác định nguồn gốc sử dụng đất mất nhiều thời gian do chuyển nhượng nhiều lần; thủ tục thu hồi đất kéo dài do phải qua nhiều bước; việc xây dựng bảng giá đất gặp khó do thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh theo Luật Đất đai 2024. Ngoài ra, nguồn cung một số vật liệu xây dựng cơ bản như đất, cát đắp còn hạn chế; giá cả nguyên vật liệu tăng đột biến cũng đẩy chi phí đầu tư lên cao, ảnh hưởng đến tiến độ.

Đáng chú ý, việc sắp xếp lại tổ chức hành chính cấp huyện, cấp xã và thiết lập mô hình chính quyền địa phương 2 cấp ở một số tỉnh, thành đang gây ra những xáo trộn đáng kể. Nhiều dự án phải tạm dừng khởi công hoặc chờ điều chỉnh quy mô, phạm vi đầu tư. Trong khi đó, sự thay đổi trong thẩm quyền, quy trình và tổ chức bộ máy mới khiến việc thẩm định hồ sơ, thanh toán, quyết toán và giải phóng mặt bằng bị kéo dài.

Điển hình, một số dự án trung ương có địa điểm triển khai tại cấp huyện hiện gặp khó do đơn vị cấp huyện - vốn là đầu mối thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng - đã sáp nhập, thay đổi chức năng, dẫn đến chậm phối hợp, thiếu nhân lực xử lý.

Thực hiện đồng bộ nhóm giải pháp tháo gỡ

Trước thực trạng giải ngân chưa đạt một nửa kế hoạch vốn dù đã sắp hết quý II, Bộ Tài chính tiếp tục đề ra các nhóm giải pháp trọng tâm nhằm tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ tiêu vốn. Trước hết, đối với những địa phương đã hoàn tất việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, cần nhanh chóng rà soát, điều chỉnh kế hoạch vốn từ cấp huyện cũ sang cấp tỉnh hoặc cấp xã, hoàn tất bàn giao hồ sơ pháp lý, đảm bảo các chủ đầu tư, ban quản lý dự án phối hợp thông suốt với sở, ngành ở các cấp.

Tiếp đến là công tác giải phóng mặt bằng tiếp tục được xác định là “nút thắt” trọng yếu, Bộ Tài chính đề nghị các bộ, ngành, địa phương huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc. Đối với các dự án sử dụng vốn ODA, Bộ Tài chính đề nghị các cơ quan chủ quản bám sát tiến độ và kịp thời tháo gỡ các vướng mắc, chủ động phối hợp với nhà tài trợ và Bộ Tài chính nếu phát sinh khó khăn trong quá trình điều chỉnh hoặc triển khai.

Với vốn ngân sách địa phương, các tỉnh, thành cần đẩy nhanh tiến độ thu ngân sách, đặc biệt là khoản thu từ sử dụng đất để đảm bảo khả năng phân bổ vốn kịp thời cho các dự án cấp bách. Đối với các chương trình mục tiêu quốc gia, Bộ Tài chính đề nghị các bộ chủ chương trình tăng cường kiểm tra, giám sát, hướng dẫn địa phương tháo gỡ vướng mắc trong quá trình triển khai, đặc biệt tại những địa bàn mới hợp nhất, đảm bảo tính liên tục và hoàn thành mục tiêu 5 năm giai đoạn 2021 – 2025.

Đặc biệt, Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh việc ưu tiên đẩy nhanh các dự án giao thông trọng điểm, trong đó mục tiêu hoàn thành ít nhất 3.000km đường cao tốc và trên 1.000km đường ven biển vào năm 2025 được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Đây là những công trình quan trọng để chào mừng Kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9…

Tuy nhiên, theo phân tích của TS Nguyễn Sĩ Dũng, việc giải ngân đầu tư công chậm, một phần gây ra “điểm nghẽn” nằm ở Luật Đầu tư công. Theo đó, thủ tục rườm rà, chu trình đầu tư phức tạp và phân tán là nguyên nhân phổ biến, khi quy trình đầu tư công quá nhiều tầng nấc, thiếu tính tích hợp và linh hoạt. Hệ quả là cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ, dự án chậm khởi công, hiệu quả sử dụng vốn giảm sút đáng kể.

Điểm nghẽn thứ 2 là tình trạng "tiền nằm im trong kho bạc" không còn là hiện tượng cục bộ mà trở thành căn bệnh mãn tính, lặp lại nhiều năm liên tiếp. Hệ lụy là nhiều dự án hạ tầng bị chậm tiến độ, chi phí đội vốn, cơ hội tăng trưởng bị bỏ lỡ và quan trọng hơn cả – niềm tin vào các chính sách của nhà nước bị bào mòn. Thứ 3 là cơ chế điều chỉnh vốn cứng nhắc. Khi một dự án vướng mắc không thể giải ngân – vì vướng mặt bằng, hồ sơ thiết kế, hay thủ tục đấu thầu – thì việc điều chuyển vốn sang dự án khác cũng không dễ dàng do Luật quy định quá chặt.

Điều này tạo ra hiệu ứng "tắc toàn tuyến": Một điểm nghẽn nhỏ có thể làm đình trệ cả kế hoạch đầu tư công của ngành, địa phương hoặc thậm chí cả năm tài khóa. Thứ 4 là quy định về vốn công trong PPP thiếu linh hoạt; và đặc biệt là tâm lý "sợ sai" khiến bộ máy thực thi bị tê liệt. “Những điểm nghẽn trong thực thi Luật Đầu tư công không chỉ là hệ quả của sự thiếu đồng bộ trong hướng dẫn thi hành hay năng lực cán bộ địa phương, mà bắt nguồn từ những vấn đề cốt lõi trong tư duy lập pháp, thiết kế thể chế và cách tiếp cận quản trị rủi ro trong khu vực công”, ông Dũng phân tích.

Bởi vậy, theo vị chuyên gia này, muốn đầu tư công thực sự trở thành động lực tăng trưởng, chứ không phải lực cản phát triển, Việt Nam cần một cuộc cải cách thể chế mang tính nền tảng, chứ không thể chỉ vá víu kỹ thuật. Cải cách đó cần dựa trên bốn nguyên lý cốt lõi của quản trị công hiện đại: Trao quyền - gắn trách nhiệm – giám sát thông minh - tập trung vào kết quả đầu ra.