Nhìn lại những lần IEA mở "van an toàn" kho dầu dự trữ
Tuyên bố xả 400 triệu thùng dầu của IEA ngày 11/3 đánh dấu đợt xả kho dầu dự trữ lớn nhất từ trước đến nay của cơ quan này. Tuy nhiên trong lịch sử, cơ chế trên đã từng được IEA kích hoạt tới 4 lần khi thị trường năng lượng toàn cầu đối mặt cú sốc lớn về nguồn cung.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) được thành lập năm 1974, đóng vai trò trung tâm trong việc định hình các chính sách năng lượng toàn cầu. Sứ mệnh của IEA là bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường thông qua phân tích dữ liệu và hợp tác chính sách quốc tế.
Theo Thỏa thuận về Chương trình Năng lượng Quốc tế (IEP), mỗi quốc gia tham gia IEA phải duy trì lượng dự trữ dầu tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng. Kho dự trữ này có thể được sử dụng trong những tình huống khẩn cấp khi thị trường dầu mỏ toàn cầu bị gián đoạn nguồn cung nghiêm trọng.
Cụ thể, khi xảy ra khủng hoảng, các nước thành viên có thể phối hợp hành động bằng cách giải phóng dầu từ kho dự trữ, tăng nguồn cung cho thị trường trong ngắn hạn nhằm ổn định giá và giảm áp lực thiếu hụt nhiên liệu. Cơ chế này được xem là một trong những công cụ quan trọng để các nền kinh tế lớn ứng phó với những biến động bất ngờ của thị trường năng lượng.
Lần thử nghiệm đầu tiên trong chiến tranh Vùng Vịnh 1991
Một trong những lần phối hợp xả kho dầu sớm nhất của IEA diễn ra trong bối cảnh chiến tranh Vùng Vịnh đầu thập niên 1990 đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới thị trường năng lượng. Cuộc chiến tranh Vùng Vịnh (17/1/1990 - 28/2/1991) giữa một bên là Iraq và bên kia là lực lượng liên quân gần 30 quốc gia, do Mỹ đứng đầu, là cuộc xung đột lớn đầu tiên sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.
Khi đó, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush đã ra lệnh rút dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) ngay trong đêm liên minh do Mỹ dẫn đầu phát động Chiến dịch Bão táp Sa mạc nhằm vào Iraq. Các nước thành viên IEA sau đó cũng phối hợp giải phóng thêm khoảng 60 triệu thùng dầu từ kho dự trữ theo kế hoạch đã được chuẩn bị trước chiến dịch quân sự.
Động thái này được xem là một biện pháp nhằm trấn an thị trường năng lượng trong bối cảnh căng thẳng quân sự leo thang tại khu vực Trung Đông. Vào thời điểm đó, giá dầu đã giảm hơn 20% ngay trong ngày đầu tiên của cuộc tấn công do Mỹ dẫn đầu. Khi lực lượng liên quân tiến vào Iraq và Kuwait vào tháng 2 cùng năm, lượng dầu từ SPR đã được đưa ra thị trường.
Giải bài toán nguồn cung năng lượng 2005 do bão Katrina
Trong báo cáo thường niên năm 2005, IEA cho biết đã kích hoạt cơ chế dự trữ khẩn cấp sau khi siêu bão Katrina và bão Rita tàn phá khu vực Vịnh Mexico của Mỹ, cũng là nơi tập trung nhiều cơ sở khai thác và lọc dầu quan trọng. Các cơn bão này đã làm hư hại nhiều giàn khoan ngoài khơi, đường ống dẫn dầu và nhà máy lọc dầu.
Theo thông báo ngày 1/9/2005 của IEA, thiên tai đã làm gián đoạn khoảng 1,5 triệu thùng/ngày sản lượng khai thác dầu và khoảng 2 triệu thùng/ngày công suất lọc dầu tại Mỹ. Những thiệt hại này khiến chuỗi cung ứng năng lượng bị ảnh hưởng và làm dấy lên lo ngại về khả năng thiếu hụt nhiên liệu trên thị trường quốc tế.
Để bù đắp phần thiếu hụt nguồn cung, 26 quốc gia thành viên IEA đã thống nhất đưa ra thị trường khoảng 60 triệu thùng dầu trong vòng 30 ngày, tương đương 2 triệu thùng/ngày. Đây là một trong những lần hiếm hoi cơ chế xả kho dầu được sử dụng để ứng phó với thiên tai. IEA cho biết vào thời điểm đó, các nước thành viên nắm giữ hơn 4 tỷ thùng dầu dự trữ, trong đó khoảng 1,4 tỷ thùng do chính phủ quản lý trực tiếp.
Vượt qua cú sốc nguồn cung do nội chiến Libya 2011
Tháng 6/2011, IEA tiếp tục phối hợp các nước thành viên giải phóng khoảng 60 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp nhằm bù đắp sự thiếu hụt nguồn cung do cuộc nội chiến tại Libya.
Theo phân tích của chuyên gia Devin Glick thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Pháp (IFRI), tình hình bất ổn tại Libya đã khiến gần như toàn bộ hoạt động khai thác dầu của nước này bị đình trệ. Từ mức hơn 1,5 triệu thùng/ngày trong giai đoạn 2009–2010, sản lượng dầu của Libya giảm xuống chỉ còn khoảng 169.000 thùng/ngày vào tháng 5-2011.
Bên cạnh đó, cuộc họp của OPEC ngày 8/6/2011 không đạt được thỏa thuận tăng sản lượng sản xuất dầu. Sự bế tắc này khiến thị trường lo ngại nguồn cung không được bổ sung kịp thời, trong khi nhu cầu năng lượng bước vào giai đoạn tăng theo mùa. Đặc biệt, dầu Libya là loại dầu nhẹ và ít lưu huỳnh (vốn là loại dầu được nhiều nhà máy lọc dầu châu Âu ưa chuộng) khiến việc thay thế nguồn cung trở nên khó khăn hơn.
Cuộc nội chiến ở Libya đã buộc IEA quyết định mở kho dự trữ chiến lược trong nỗ lực kiểm soát giá dầu mỏ đồng thời đối phó với nguy cơ thiếu hụt khi khu vực Bắc Bán cầu bắt đầu bước sang mùa hè.
Khủng hoảng năng lượng bắt nguồn từ xung đột Nga - Ukraine
Sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng phát năm 2022, thị trường năng lượng toàn cầu đối mặt với một trong những biến động lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
Theo phân tích thường niên của IEA, việc Nga cắt giảm nguồn cung khí đốt sang châu Âu đã làm sụt giảm khoảng 120 tỷ mét khối khí đốt đường ống. Điều này khiến giá khí đốt và điện tăng mạnh tại nhiều quốc gia, đồng thời gây áp lực lớn đối với nền kinh tế và đời sống người dân.
Ngoài yếu tố địa chính trị, thị trường năng lượng khi đó còn chịu tác động từ quá trình phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID-19. Nhu cầu năng lượng tăng nhanh trong khi nguồn cung chưa kịp điều chỉnh, tạo ra tình trạng mất cân đối cung - cầu trên thị trường.
Để góp phần ổn định nguồn cung, các nước thành viên IEA đã phối hợp giải phóng khoảng 180 triệu thùng dầu dự trữ. Đây được coi là đợt xả kho lớn nhất trong lịch sử của tổ chức này tính đến năm 2022.