Ông Mojtaba Khamenei: Hành trình từ chiến binh IRGC đến tân lãnh tụ Iran

Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ cấp cao nhất của Iran ngày 8/3 thông báo đã lựa chọn được tân Lãnh tụ Tối cao của đất nước. Sáng 9/3, truyền thông Iran đồng loạt xác nhận người được chọn là ông Mojtaba Khamenei, con trai cố đại giáo chủ Ali Khamenei.

Với quyết định mới nhất, ông Mojtaba Khamenei trở thành nhà lãnh đạo tôn giáo, chính trị cao nhất thứ ba của Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Ông cũng đồng thời làm tổng tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang Iran. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Iran, con trai một lãnh tụ tối cao được bầu chọn làm người kế nhiệm cha mình.

Theo AlJazeera, ông Mojtaba Khamenei là con trai thứ hai của cố đại giáo chủ Ali Khamenei, người đã thiệt mạng trong đòn tập kích của Mỹ-Israel nhắm vào thủ đô Tehran hồi tháng trước.

Sinh năm 1969 tại thành phố Mashhad của Iran, ông Mojtaba Khamenei được đào tạo tôn giáo bài bản giống như anh em trong gia đình. Euronews cho biết, ông Mojtaba Khamenei có những tố chất khác biệt so với 3 người anh em trai.

Ông từng chiến đấu trong giai đoạn cuối của cuộc xung đột giữa Iran và Iraq thập niên 1980, khi còn là một thiếu niên 17 tuổi. Khi đó, ông phục vụ trong đơn vị nổi bật nhất của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) là Tiểu đoàn Habib ibn Mazaher thuộc Sư đoàn Mohammad Rasulullah số 27. Nhiều thành viên tiểu đoàn này sau đó trở thành các lãnh đạo cao cấp của Iran.

Mặc dù thời gian ông Mojtaba Khamenei tham gia chiến đấu khá ngắn, nhưng kinh nghiệm thực tiễn và các mối quan hệ được hình thành trong giai đoạn đó giúp ông định hình các mối liên hệ với giới quân sự và an ninh Iran.

Trở về từ chiến trường, ông học tại trường dòng Qom dưới sự hướng dẫn của các giáo sĩ nổi tiếng, bao gồm Mohammad-Taghi Mesbah-Yazdi, Mahmoud Hashemi Shahroudi và cha mình, ông Ali Khamenei. Ông Mojtaba Khamenei từng dành 15 năm giảng dạy dars-e kharej - cấp độ cao nhất của chương trình đào tạo giáo sĩ về các nguyên tắc Hồi giáo.

Việc giảng dạy ở cấp độ này là điều kiện tiên quyết để đạt được cấp bậc marja và đạt được "tính hợp pháp về tôn giáo thường gắn liền với chức danh Lãnh tụ Tối cao Iran", Euronews bình luận. Ông Mojtaba Khamenei đã đạt cấp bậc giáo sĩ Ayatollah từ năm 2022.

Về đời sống cá nhân, ông kết hôn với bà Zahra, con gái của cựu Chủ tịch Quốc hội Gholam Haddad Adel năm 1999. Ông Adel khi đó là một nhà văn hóa có tầm ảnh hưởng, đóng vai trò chủ chốt trong phong trào bảo thủ của Iran.

Từ cuối thập niên 2000, ông Mojtaba Khamenei đã củng cố vai trò trong Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Iran, giúp cơ quan này nâng vị thế từ một văn phòng tư vấn chủ yếu mang tính hành chính thành một trung tâm chỉ huy tập trung giám sát các mạng lưới quân sự, an ninh và kinh tế của Iran.

Theo các chuyên gia, ông trở thành mắt xích chiến lược giữa Văn phòng Lãnh tụ Tối cao và các lực lượng thuộc IRGC, đặc biệt là tổ chức tình báo và lực lượng bán quân sự Basij. Thông qua vai trò này, ông có thể xây dựng được một mạng lưới các chỉ huy trung thành, những người có vận mệnh gắn liền với sự duy trì của hệ thống.

Mặc dù ông Mojtaba Khamenei hiếm khi xuất hiện trong các cuộc gặp gỡ ngoại giao, các nhà phân tích tin rằng ông đã xây dựng uy tín và ảnh hưởng đáng kể trong việc điều phối chính sách tiếp cận của Iran tại các nước khu vực như Syria, Iraq, Lebanon và Yemen.

Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ từng áp đặt lệnh trừng phạt đối với ông trong khuôn khổ gói trừng phạt rộng hơn nhằm vào Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Iran. Các quan chức Mỹ khi đó đánh giá ông Mojtaba có vai trò thúc đẩy các chính sách của cha ông thông qua các mạng lưới chính trị và an ninh ở khu vực.

AlJazeera nhận định, việc Hội đồng Chuyên gia Iran bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei là dấu hiệu cho thấy lãnh đạo mới của Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục di sản và các chính sách của ông Ali Khamenei, nhưng với một số điều chỉnh nhất định.

New York Times dẫn lời ông Mehdi Rahmati, một nhà phân tích ở Tehran, cho biết: "Ông Mojtaba là sự lựa chọn sáng suốt nhất hiện nay vì ông ấy rất am hiểu về việc điều hành và phối hợp các bộ máy an ninh và quân sự. Ông ấy đã từng phụ trách việc này rồi".

Trong khi đó, một số nhà quan sát khác lại bày tỏ tin tưởng ông Mojtaba Khamenei là một người trẻ hơn, thực dụng hơn và có thể sẽ nghiêng về hướng cải cách nhiều hơn cha mình.

"Nếu ai đó có thể hướng tới một thỏa hiệp nào đó để giảm leo thang căng thẳng với Mỹ thì đó chính là ông ấy. Bởi bất cứ ai khác sẽ phải đối mặt với sự phản đối từ tầng lớp cầm quyền và phe bảo thủ. Ông ấy có ý định mang lại sự thay đổi mang tính cấu trúc", Abdolreza Davari, một chính trị gia Iran, nói với New York Times.