“Tô Hoài House” - ngôi nhà “di sản chữ”

Không gian cởi mở, sống động

Với nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam, nhà văn Tô Hoài là một tên tuổi thân thuộc, một “cây đại thụ” của văn học hiện đại. Tên tuổi Tô Hoài gắn liền tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” với kỷ lục tái bản hiếm có tác phẩm nào vượt qua và được dịch ra nhiều ngôn ngữ trên thế giới. Nhưng, di sản văn học của ông không dừng lại ở thế giới thiếu nhi, mà là của mọi nhà với các đề tài phong phú về cả nông thôn, miền núi và đô thị.

Trong cuộc dạo chơi trần thế dài hơn 90 năm tuổi đời và hơn 70 năm cầm bút, ông để lại một di sản văn chương đồ sộ lên tới gần 200 tác phẩm gồm nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, hồi ký, bút ký, khảo cứu, kịch bản... Trong số đó, nhiều tác phẩm được nhà văn cần mẫn viết trong ngôi nhà số 21B phố Đoàn Nhữ Hài (TP. Hà Nội) - nơi con trai nhà văn là ông Nguyễn Phương Vũ vừa khai trương “Tô Hoài House” hồi trung tuần tháng 1 vừa qua.

Theo chia sẻ của ông Vũ, ngôi nhà là niềm tự hào nhà văn Tô Hoài, vì ông đã mua được từ tiền nhuận bút của tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” với thời giá hồi bấy giờ là 960 đồng - có lẽ là một khoản tiền rất lớn đối với bất kỳ một người viết nào. Sau này, có thời gian nhà văn Tô Hoài về sống trong căn nhà tập thể ở Nghĩa Tân, nhưng ông vẫn đi đi về về hai nơi và những năm cuối đời ông gần như gắn bó với ngôi nhà này. Sau khi nhà văn Tô Hoài mất, vợ ông là cụ bà Nguyễn Thị Cúc tiếp tục sống trong căn nhà này cho đến khi bà qua đời.

“Tô Hoài House” nằm khiêm nhường trong một con phố nhỏ, có diện tích gần 100 m², mới được gia đình sửa sang lại và tổ chức thành không gian trưng bày trên 3 tầng. Tầng 1 giới thiệu tổng quan về cuộc đời và sự nghiệp của Tô Hoài, với nhiều ảnh bìa sách được in với kích thước lớn, ảnh tư liệu, bản thảo và những dấu mốc sáng tác quan trọng của nhà văn từ trong kháng chiến đến cuối đời.

Không gian tầng 1 có bàn ghế cho khách có thể vừa uống cà phê, vừa đọc sách của nhà văn, đồng thời có thể đề nghị mua một số tác phẩm (nếu còn). Tầng 2 và tầng 3 trưng bày những đồ đạc từng gắn bó thân thuộc với nhà văn như: tủ quần áo, vali, túi xách, mũ, sổ ghi chép, thư từ ông bà viết cho nhau, bàn uống trà, bàn viết, giá sách, các bản thảo đang dang dở...

Điều đặc biệt là, ngoài nhiều hiện vật gắn bó với đời sống sáng tác của ông như: chiếc kính lúp, chiếc radio nhỏ, viên đá cuội dùng chặn giấy trên bàn viết, chiếc vali da, hộ chiếu được nhà văn dùng trong những chuyến đi nước ngoài... thì nhiều vật dụng hằng ngày của nhà văn như quần áo, kim, chỉ, hộp đựng thuốc... vẫn được gia đình gìn giữ và hiện diện trong ngôi nhà như một cách lưu giữ kỷ niệm về một con người, một nhân cách lớn của văn chương Việt Nam.

Đến tham quan ngôi nhà, nếu may mắn được gặp “hướng dẫn viên” tận tụy là ông Nguyễn Phương Vũ, thì độc giả sẽ có cơ hội được biết thêm nhiều câu chuyện cảm động và thú vị về đời sống cũng như về các tác phẩm của nhà văn Tô Hoài - một con người đã dành trọn cả cuộc đời cần mẫn, bền bỉ lao động văn chương cho đến tận lúc sắp rời xa cõi đời.

Những câu chuyện phía sau các tác phẩm, về những chuyến đi công tác trên 50 nước trên thế giới, những chuyến đi thâm nhập thực tế nay đã có cơ hội được chia sẻ với công chúng trong một không gian cởi mở và thân thiện hơn so với một số không gian lưu niệm của các nhà văn, nhà thơ trước đó.

Ông Vũ cho biết thêm, ở giai đoạn 2, gia đình dự định tiếp tục mở rộng không gian lưu niệm lên tầng 4. Tại đây sẽ tái hiện một nhà sàn, không gian “hang A Phủ” và một số trưng bày khác gắn với những hình ảnh đặc biệt trong sáng tác của Tô Hoài.

Hiện nay, ông cùng gia đình vẫn tiếp tục sưu tầm thêm những kỷ vật về nhà văn Tô Hoài từ nhiều nguồn khác nhau để bổ sung cho bộ sưu tập thêm phong phú, ý nghĩa. Ông Vũ mong muốn rằng, nếu có bạn bè, độc giả nào đang sở hữu những hiện vật liên quan đến các giai đoạn hoạt động khác nhau của nhà văn Tô Hoài, xin chia sẻ với ông và gia đình để trưng bày tại không gian này”.

Thêm một địa chỉ văn hóa

Ông Nguyễn Phương Vũ - con trai nhà văn Tô Hoài cho biết, mặc dù gia đình nhà văn Tô Hoài đã có một không gian lưu niệm tại căn hộ tập thể ở Nghĩa Tân, nhưng từ những tình cảm và sự gắn bó với người cha thân yêu của mình, anh đã có động lực để quyết tâm phải xây dựng “Tô Hoài House” trở thành một địa chỉ văn hóa.

Ông Vũ chia sẻ: “Thực sự là, phải sau 12 năm bố tôi đi xa, mới làm xong được không gian này vì muốn có thêm thời gian để suy nghĩ, tìm hướng đi riêng. Tôi cũng muốn rút kinh nghiệm từ nhiều không gian lưu niệm liên quan tới các nhà văn, nhà thơ khác. Làm sao cho không gian lưu niệm về cha tôi có sự gần gũi, thân thiện, cởi mở để bất cứ bạn đọc nào cũng có thể ghé thăm mà không phải ngại ngần.

Điều tôi mong muốn là không gian Tô Hoài không tĩnh tại, bó hẹp là “nhà lưu niệm” mà phải sống động, có khả năng lan tỏa. Sắp tới, “Tô Hoài House” dự định sẽ là nơi tổ chức các sự kiện văn hóa như ra mắt sách, tọa đàm về sách, giao lưu âm nhạc... Dù mới xong giai đoạn 1, nhưng cũng cảm thấy nhẹ lòng và tôi có niềm tin rằng cha tôi cũng cảm thấy vui vì điều này...”.

Ông Nguyễn Phương Vũ cho biết thêm, sinh thời, người cha mẫn tiệp và có trí nhớ tuyệt vời của ông đã nói với ông rằng, nhà văn có 186 đầu sách đã xuất bản. Có lẽ, đây là con số kỷ lục mà không một nhà văn Việt Nam nào có thể vượt qua. Nhưng, hiện nay, gia đình mới sưu tầm được khoảng 160 tác phẩm và ông Vũ vẫn tiếp tục tìm kiếm cơ duyên có thể có đủ số tác phẩm đã xuất bản của cha mình và có kế hoạch trưng bày tất cả những tác phẩm đã xuất bản của nhà văn mà gia đình hiện đang sở hữu. Anh cũng cân nhắc tới khả năng sẽ xuất bản một cuốn sách riêng về những bức thư mà cha mẹ anh đã gửi cho nhau trong suốt mấy chục năm làm bạn đời.

Thời gian tới, dự kiến không gian lưu niệm của nhà văn Tô Hoài sẽ tiếp tục được bổ sung tủ kính để bảo quản những tài liệu, kỷ vật có giá trị; đánh số, hệ thống và phân loại tư liệu một cách khoa học; làm thêm các bảng giới thiệu ngắn gọn để khách tham quan dễ tiếp cận và tìm hiểu.

Ông Nguyễn Phương Vũ cho biết, ngày khai trương “Tô Hoài House” diễn ra hôm 16/1 với dư âm xúc động, sau đó anh và gia đình đã được đón nhiều khách khứa, bạn bè, độc giả đến thăm, tìm hiểu. Đây thực sự là một di sản đặc biệt mà cha anh đã để lại và gia đình cũng cảm thấy rất hạnh phúc vì những ký ức văn chương được hồi sinh trong những tiếp xúc mới, gần gũi với các bạn trẻ.

Sau hơn 1 thập niên nhà văn Tô Hoài đi xa, cùng với việc các tác phẩm của nhà văn Tô Hoài vẫn liên tục được tái bản, thì sự xuất hiện của không gian lưu niệm “Tô Hoài House” một lần nữa cho thấy sức sống của những di sản chữ nghĩa sẽ tiếp tục được phát huy trong đời sống hiện đại.

Những hiện vật đang được trưng bày tại “Tô Hoài House” không chỉ là đồ vật đơn thuần, mà nó đang kể những câu chuyện sống động về một trong những nhà văn Việt Nam hiện đại đáng nể nhất: Thói quen lao động chăm chỉ, cần mẫn đi và viết, lối sống kỷ luật và một đời sống giản dị, trí tuệ và sự tỉnh táo của nhà văn Tô Hoài để lại một di sản văn chương đồ sộ. Ông đã sống một cuộc đời thong dong, bình thản, ẩn mình sau những trang viết và dường như đã đứng ngoài mọi cuộc tranh cãi...