Bài 1: Đi là để trở về và cống hiến

Với Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 193/2025/QH15 thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, một môi trường có nhiều ưu đãi, thuận lợi dành cho nghiên cứu và phát triển được kỳ vọng sẽ thu hút các trí thức người Việt ở nước ngoài trở về cống hiến trí tuệ cho đất nước.

Trong sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ hiện nay, các quốc gia trên thế giới ngày càng cạnh tranh quyết liệt trong thu hút và trọng dụng nhân tài. Không một quốc gia nào trở nên hùng cường mà không thu hút và trọng dụng nhân tài. Ở Việt Nam, việc các nhà khoa học sau khi học tập ở nước ngoài đã và đang trở về Tổ quốc cống hiến là một trong những tín hiệu tích cực.

Giờ là thời điểm thuận lợi nhất

Hơn 17 năm trước, cái tên Vũ Hà Văn đã thực sự nổi tiếng trên thế giới, được nhiều người biết đến sau sự kiện năm 2008, anh vinh dự được nhận Giải thưởng Polya - một giải thưởng lớn của Hội Toán học Ứng dụng và Công nghiệp Hoa Kỳ (SIAM). Cùng với GS Ngô Bảo Châu, GS Vũ Hà Văn là một trong những người Việt tài năng nhất thế giới trong lĩnh vực toán học. Đối với anh, quê hương Việt Nam vẫn luôn là niềm tự hào để anh mang theo giới thiệu với bạn bè thế giới. Sau nhiều năm giảng dạy tích lũy kinh nghiệm từ nước ngoài, 7 năm gần gây, anh trở lại Việt Nam thường xuyên hơn với vai trò Giám đốc Khoa họcViện Nghiên cứu Dữ liệu lớn Vingroup, tiền thân của Công ty Cổ phầnVinBigdata (Tập đoàn Vingroup), đồng thời đảm nhiệm vai trò GS toán học tại Đại học Yale (Hoa Kỳ).

Chia sẻ với PV Báo CAND về việc nhận lời làm việc với một tập đoàn của Việt Nam, GS Vũ Hà Văn cho biết: “Năm 2018, khi thành lập Viện Nghiên cứu dữ liệu lớn Vingroup, chúng tôi nhận định rằng, nền công nghệ trên thế giới đang phát triển đến giai đoạn rất có lợi cho Việt Nam, vì Việt Nam có thể tận dụng được lợi thế về chủ động nguồn dữ liệu và có khả năng đào tạo nhân lực chất lượng cao, với nền tảng toán tốt”. Các ý tưởng công nghệ lớn trong giai đoạn hiện tại phần nhiều là mở, chúng ta có thể học hỏi rất nhanh nếu có đủ nguồn lực về nhân sự. Người Việt cần làm chủ một số công nghệ lõi, được tạo dựng trên nguồn dữ liệu của chính chúng ta. Sẽ là một sự lãng phí rất đáng kể khi chúng ta không tự phát triển được các công nghệ này, mà phải mua lại từ các công ty nước ngoài, và cùng lúc để mất nguồn dữ liệu vào tay họ. Dữ liệu phải là nền tảng để phát triển.

“Sự hồi đáp đáng kể nhất là thời gian đã cho thấy hướng đi này của chúng tôi là đúng đắn. VinBigdata đã tạo dựng một số đáng kể các công nghệ lõi cho người Việt, như ứng dụng của công nghệ nhận diện hình ảnh - SmartOCR, ViGPT (ChatGPT phiên bản Việt đầu tiên dành cho người dùng cuối), AI hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh y tế… Nhiều sản phẩm đã được sử dụng rộng rãi cho người dùng cuối, và cũng được quốc tế công nhận (có sản phẩm đạt chứng chỉ FDA, hay lọt top 10 thế giới theo Viện Công nghệ và Tiêu chuẩn quốc gia Hoa Kỳ NIST)”, GS Vũ Hà Văn chia sẻ. Đồng thời GS thông tin thêm: Điểm đáng mừng nữa là khá nhiều nhà khoa học trẻ đang băn khoăn giữa việc về Việt Nam để làm việc, hay ở lại (hoặc quay lại) nước ngoài, nơi họ được đào tạo (thường ở bậc tiến sĩ) và cũng có các cơ hội đáng kể, nhưng rồi họ đã quyết định đến với VinBigdata để ở lại Việt Nam, góp phần phát triển đất nước. Viện Nghiên cứu dữ liệu lớn có thể sẽ là một mô hình tốt cho việc thu hút nguồn chất xám trên thế giới của người Việt.

Chia sẻ thêm cảm nhận về sự đầu tư cho khoa học công nghệ ở Việt Nam, GS Vũ Hà Văn cho rằng, trong mấy tháng gần đây, ai cũng nhận thấy các chính sách về thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ đang được đẩy mạnh và thay đổi đáng kể. Ông nói thêm: “Trong Viện Nghiên cứu dữ liệu lớn Vingroup, chúng tôi vận hành Quỹ đổi mới sáng tạo Vingroup - VINIF, do Tập đoàn Vingroup tài trợ, với mục tiêu hỗ trợ trực tiếp các nhà khoa học trẻ của Việt Nam. Từ năm 2018, quỹ đã tài trợ hàng trăm dự án nghiên cứu trên toàn quốc hoàn toàn phi lợi nhuận, như một bệ phóng cho các nhà khoa học trẻ, với phương thức xét duyệt và giải ngân nhanh gọn và tối giản nhất có thể. Những thay đổi lớn trong các chính sách mới được ban hành rất phù hợp với cách vận hành của quỹ, và tạo ra một nguồn động lực mới”.

“Nếu bạn bè tôi, cụ thể là những nhà khoa học đang nghiên cứu và làm việc ở nước ngoài, hỏi tôi về chuyện trở về, tôi sẽ nói với họ rằng, thời điểm hiện nay có lẽ là rất thuận lợi cho các nhà khoa học muốn đóng góp”, GS Vũ Hà Văn bày tỏ.

Thôi thúc về nước

Tiến sĩ Nguyễn Viết Hương (SN 1990) là một trong 5 tiến sĩ trẻ - chủ nhân Giải thưởng khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng 2024. Anh là người tiên phong đưa công nghệ SALD lắng đọng đơn lớp nguyên tử ở áp suất khí quyển về Việt Nam. Ở tuổi 34, TS Nguyễn Viết Hương hiện là Phó Trưởng khoa Khoa học và Kỹ thuật Vật liệu, Trường Đại học Phenikaa. Anh sở hữu 1 bằng độc quyền sáng chế quốc tế; có 39 bài báo khoa học công bố trên tạp chí khoa học quốc tế thuộc danh mục ISI - Q1 (tạp chí khoa học uy tín nhất hiện nay), trong đó 32 bài Q1.

Cho dù là thế hệ 9x, song từ khi học xong cấp 3, chàng trai này luôn mang trong mình hoài bão bước chân thật sâu vào con đường nghiên cứu hoa học và mong muốn được cống hiến hết mình cho nền khoa học nước nhà. Kết thúc hành trình cấp 3, anh thi đỗ thủ khoa (29 điểm) khoa Vật lý Kỹ thuật và Công nghệ nano, Trường Đại học Công nghệ (ĐHQG Hà Nội). Cuối năm nhất đại học, anh nhận được học bổng của Đề án 322 - cử sinh viên đi đào tạo tại các cơ sở nước ngoài bằng ngân sách Nhà nước. Chàng trai Hà Tĩnh bắt đầu hành trình du học của mình ở tuổi 19. Anh chọn INSA de Lyon (Học viện Khoa học ứng dụng quốc gia Lyon) - trường kỹ sư hàng đầu nước Pháp để tiếp tục theo đuổi ngành Khoa học vật liệu và Công nghệ nano. Hồi đó, những ngày đầu tiên du học ở Pháp, chàng trai trẻ bị sốc vì chương trình kỹ sư học phần đại cương rất nặng trong khi trình độ tiếng Pháp mới chỉ hiểu được 30% những gì thầy, cô giáo giảng trên lớp. Về nhà, anh phải tự đọc lại, học lại và tìm hiểu rất nhiều để hiểu được bài trên lớp. Bởi với anh, việc học tập ở nước ngoài không còn là việc cá nhân nữa mà phải nỗ lực để làm rạng danh hai chữ Việt Nam trên trường quốc tế, để sau này về xây dựng Tổ quốc.

Kết thúc 5 năm chương trình học kỹ sư/thạc sĩ tại Pháp, Viết Hương xác định sẽ theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học dài lâu. Vì vậy, Viết Hương quyết định bước ra khỏi vùng an toàn, tìm một phòng lab bên ngoài nước Pháp để thực tập nghiên cứu nhằm trau dồi tiếng Anh. Anh được giới thiệu sang IMEC, Leuven (Bỉ) - một trung tâm nghiên cứu về công nghệ nano vào loại lớn nhất châu Âu.

TS. Nguyễn Viết Hương kể: “Tôi tiếc thời gian ở IMEC đến nỗi tất cả những ngày cuối tuần, tôi đều ở trong phòng thí nghiệm, tận dụng mọi khoảng thời gian để say đắm trong môi trường nghiên cứu quốc tế đỉnh cao này”. Sự rèn luyện khắt khe đó đã giúp anh sớm định hình bản sắc nghiên cứu của mình, theo đuổi, chinh phục một số ý tưởng khó khăn. Đây chính là thời điểm giúp anh xây dựng thành công hệ SALD - hệ lắng đọng đơn lớp nguyên tử ở áp suất khí quyển đầu tiên trong nước sau này. Kết quả, luận án tiến sĩ của anh nhận được giải Luận án tiến sĩ xuất sắc của Hội Hóa học Pháp. Sau 9 năm sống, học tập, nghiên cứu ở Pháp, TS Nguyễn Viết Hương được một số cơ sở nghiên cứu đề xuất vị trí làm việc lâu dài, có thể định cư dễ dàng và sống khá thoải mái ở đây nhưng anh đã từ chối những lời mời hấp dẫn đó, quyết định trở về Việt Nam với một suy nghĩ thôi thúc: “Mình phải có hoài bão gì lớn hơn, đóng góp lớn hơn cho quê hương”.

Năm 2019, anh đầu quân về Trường Đại học Phenikaa và chủ trì dự án xây dựng, tự thiết kế hệ thống SALD - hệ lắng đọng đơn lớp nguyên tử ở áp suất khí quyển đầu tiên trong nước. SALD là một trong những công nghệ chế tạo nano tiên tiến nhất hiện nay. Sau 3 năm miệt mài làm việc, anh và các cộng sự đã cho ra mắt phòng thí nghiệm công nghệ SALD vào tháng 2/2022. “Đây là hệ thống lắng đọng đơn lớp nguyên tử (SALD) ở áp suất khí quyển đầu tiên trong nước, đánh dấu bước ngoặt lớn, cho phép chế tạo các màng mỏng nano ô-xít kim loại bán dẫn với mức độ điều khiển bề dày tới từng đơn lớp nguyên tử. Đặc biệt, chúng ta chủ động được công nghệ và hoàn toàn có thể mở rộng ra quy mô lớn”, TS Hương chia sẻ. Hệ thiết bị này có giá thành thấp hơn nhiều lần so với mua thương mại. Thành công bước đầu của anh và nhóm nghiên cứu đang gây sự chú ý của cộng đồng nghiên cứu khoa học và nhận được sự bắt tay hợp tác từ các trường đại học ở Hàn Quốc, Pháp, Hà Lan, Đài Loan, Malaysia, mở ra nhiều cơ hội phát triển sâu rộng trong tương lai.

“Với việc nhận Giải thưởng Quả Cầu Vàng năm 2024, tôi cảm nhận được rõ hơn trách nhiệm của bản thân trong việc dẫn dắt nghiên cứu; cố gắng hơn nữa hiện thực hóa các công trình nghiên cứu mang lại giá trị phục vụ xã hội cho Việt Nam”, TS Hương nói.