Dẹp nạn ăn cắp bản quyền trên không gian số: Không thể phát triển công nghiệp văn hoá với tư duy “dùng chùa” (bài cuối)

Méo mó thị trường, mất cơ hội thu hút đầu tư

Đằng sau những lượt sử dụng miễn phí trên các web lậu, các nền tảng IPTV vi phạm bản quyền là những thiệt hại lớn về kinh tế, môi trường đầu tư sáng tạo và sự cạnh tranh thiếu công bằng đối với các doanh nghiệp làm nội dung hợp pháp.

Từ kinh nghiệm thực tiễn không ít “đau thương” trong quá trình kinh doanh dịch vụ truyền hình trả tiền của Việt Nam, đại diện của FPT Play thẳng thắn chỉ ra rằng, vi phạm bản quyền ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường kinh doanh. Vi phạm bản quyền thời gian qua vẫn vô cùng nhiều. Mỗi một trận đấu thể thao diễn ra, FPT Play phải xử lý hàng trăm trường hợp vi phạm bản quyền trên phạm vi các nền tảng số, tương ứng với các giải đấu có hàng ngàn vi phạm, đơn cử như với Giải đấu FIFA Club World Cup 2025, giải đấu mà FPT Play sở hữu độc quyền bản quyền tại Việt Nam, có tới hơn 7.000 trường hợp vi phạm bản quyền đã bị xử lý. 

Không chỉ gây thất thu cho các đơn vị sở hữu bản quyền, tình trạng vi phạm bản quyền còn ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường đầu tư và uy tín của thị trường nội dung số Việt Nam trong mắt các đối tác quốc tế. Thực tế, quá trình đàm phán bản quyền với các Liên đoàn thể thao quốc tế lớn như như FIFA hay AFC hoặc các Hãng phim trên toàn cầu, một trong những nội dung được đối tác đặc biệt quan tâm luôn là khả năng bảo vệ bản quyền tại Việt Nam. Khi vi phạm bản quyền tràn lan khiến các doanh nghiệp Việt Nam vướng phải rất nhiều bất lợi.

Để tự bảo vệ tài sản và uy tín của mình, hiện các đơn vị như FPT buộc phải triển khai nhiều lớp giải pháp khác nhau, từ ứng dụng công nghệ rà quét, phát hiện vi phạm trên môi trường số cho tới đội ngũ chuyên trách theo dõi và xử lý các đường dẫn vi phạm theo thời gian thực. Đơn vị phối hợp với các cơ quan chức năng, đối tác quốc tế và các nền tảng mạng xã hội để nâng cao hiệu quả xử lý các hành vi vi phạm xuyên biên giới. Mặt khác, họ đầu tư mua bản quyền nội dung, hạ tầng công nghệ và sản xuất nội dung trước tiên là nhằm mục đích phục vụ khán giả trên cả nước, nâng cao chất lượng dịch vụ, cung cấp dịch vụ với mức chi phí phù hợp, chỉ từ vài chục nghìn đồng mỗi tháng, để người dùng có thể tiếp cận thuận tiện và hợp pháp. 

Về vấn đề này, Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty sở hữu trí tuệ Bross & Partners cho rằng, không nên nhìn nhận hiện tượng người dùng sử dụng web lậu chỉ đơn giản là do “không muốn trả tiền”. Theo ông, web lậu hấp dẫn vì đánh trúng nhiều điểm yếu khác trong hành vi tiêu dùng số như dễ truy cập, không cần đăng ký, nội dung được gom sẵn, giao diện bắt mắt, cập nhật rất nhanh và thường tối ưu rất tốt cho thói quen xem của người dùng Việt Nam…

Nhiều web lậu không còn thô sơ như trước mà có giao diện chuyên nghiệp, phân loại phim, thể thao, chương trình giải trí rất dễ tìm; có phụ đề, bình luận, lịch phát sóng, đường link dự phòng, tên miền phụ, thậm chí có cộng đồng người dùng riêng. Về trải nghiệm bề mặt, đôi khi web lậu làm cho người dùng cảm thấy “tiện” hơn nền tảng chính thống, dù đằng sau đó là hành vi khai thác trái phép tài sản của người khác.

Một nguyên nhân khác khiến web lậu tồn tại dai dẳng là tâm lý “không thấy nạn nhân trực tiếp”. Khi xem một trận bóng lậu hoặc một bộ phim lậu, nhiều người không nghĩ mình đang gây thiệt hại cho nhà sản xuất, đạo diễn, diễn viên, biên kịch, kỹ thuật hậu kỳ, đơn vị phát hành, đơn vị mua bản quyền. Họ chỉ thấy mình tiết kiệm được một khoản nhỏ. Nhưng cộng lại trên hàng triệu lượt xem, đó là một khoản thất thu rất lớn và làm méo mó toàn bộ thị trường nội dung.

Cũng theo ông Vinh, web lậu thường được vận hành như một mô hình kinh doanh bất hợp pháp, không chỉ làm thất thu tiền bản quyền mà còn phá hỏng cấu trúc thị trường. Web lậu không phải trả tiền bản quyền, không đầu tư sản xuất, không chịu chi phí kiểm duyệt, thuế, pháp lý hoặc an toàn dữ liệu như nền tảng chính thống. Trong khi đó, nền tảng hợp pháp phải mua bản quyền, trả thuế, đầu tư công nghệ, bảo vệ dữ liệu người dùng, kiểm soát nội dung. Nếu để hai mô hình này cạnh tranh với nhau, đó không còn là cạnh tranh thị trường mà là sự trừng phạt người làm đúng.

Nền tảng hợp pháp không thể cạnh tranh với nền tảng lậu, còn người sáng tạo bị đẩy vào thế yếu. Khi đó, chúng ta khó có thể đòi hỏi có những bộ phim hay hơn, chương trình tốt hơn, nền tảng nội dung chuyên nghiệp hơn hoặc sản phẩm văn hóa đủ sức cạnh tranh quốc tế.

Bày tỏ sự đồng tình với Báo CAND trong cách nhìn nhận vi phạm bản quyền trên môi trường số không còn là hành vi nhỏ lẻ, mà đang hình thành cả một “hệ sinh thái” nội dung lậu với quy mô ngày càng lớn tại các bài viết đã đăng tải, Giám đốc Công ty sở hữu trí tuệ Bross & Partners Lê Quang Vinh khẳng định, chống vi phạm bản quyền không chỉ là bảo vệ một doanh nghiệp hay một bộ phim cụ thể. Đó là bảo vệ môi trường đầu tư cho CNVH, bảo vệ an ninh văn hóa số và bảo vệ niềm tin rằng sáng tạo có thể trở thành một nghề, một ngành kinh tế và một nguồn lực phát triển quốc gia.

Thiết lập môi trường bản quyền minh bạch để phát triển CNVH bền vững

Đẩy mạnh phát triển CNVH là chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước. Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam cũng chỉ rõ, trong bối cảnh thế giới đang trong tiến trình xác lập trật tự mới với những chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có, nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hoá, trong đó có cạnh tranh giá trị và ảnh hưởng của CNVH. Nghị quyết xác định, CNVH văn hoá, kinh tế sáng tạo thực sự trở thành trụ cột của phát triển bền vững của đất nước. Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hoá Việt Nam cũng đã có những ưu đãi chưa từng có nhằm phát triển CNVH. Tuy nhiên, nếu tư duy “dùng chùa” tiếp tục phổ biến, sẽ rất khó để xây dựng một nền CNVH phát triển bền vững và đủ sức cạnh tranh trong môi trường số.

Khẳng định bản quyền là nền tảng cốt yếu của CNVH, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh cho biết, trong chiến lược phát triển các ngành CNVH, bản quyền được xác định là yếu tố then chốt nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo. Việc tiêu thụ nội dung vi phạm bản quyền trên không gian mạng hiện là rào cản lớn nhất. Khi quyền lợi kinh tế của chủ thể sáng tạo không được bảo đảm, động lực tái đầu tư sẽ triệt tiêu, dẫn đến sự suy yếu của thị trường văn hóa nội địa.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy mức độ bảo hộ bản quyền tỉ lệ thuận với giá trị đóng góp của CNVH vào nền kinh tế. Trường hợp Hoa Kỳ áp dụng Luật Bản quyền thiên niên kỷ kỹ thuật số với cơ chế thông báo và gỡ bỏ, buộc các nhà cung cấp dịch vụ Internet phải ngăn chặn dòng tiền chảy vào các đối tượng vi phạm. Hàn Quốc coi bản quyền là vấn đề an ninh kinh tế, thiết lập các cơ quan chuyên trách như Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc, Ủy ban Bảo vệ bản quyền Hàn quốc để giám sát nội dung số toàn cầu, giúp dòng tiền từ nền tảng số quay lại hỗ trợ nhà sản xuất nội dung. Liên minh Châu Âu thông qua Chỉ thị về Bản quyền kỹ thuật số, buộc các nền tảng lớn phải chịu trách nhiệm trực tiếp về nội dung và chia sẻ lợi nhuận công bằng với người sáng tạo.

Thẳng thắn nhận định hiệu quả phòng, chống vi phạm bản quyền tại Việt Nam hiện nay còn hạn chế do nhiều nguyên nhân, bà Phạm Thị Kim Oanh cũng nhấn mạnh rằng nếu Việt Nam không thiết lập được môi trường bảo hộ nghiêm ngặt, chúng ta sẽ mất cơ hội thu hút vốn đầu tư ngoại và khiến các nghệ sĩ trong nước khó duy trì nghề nghiệp chuyên nghiệp. Bảo vệ bản quyền là hành động thiết thực để bảo vệ uy tín quốc gia và bảo đảm tương lai bền vững cho nền văn hóa Việt Nam trong tiến trình hội nhập toàn cầu. Tuy nhiên, đây là cuộc chiến dài hạn đòi hỏi sự quyết tâm của toàn hệ thống chính trị.

Để thiết lập môi trường bản quyền minh bạch, Cục Bản quyền tác giả triển khai nhiều giải pháp trọng tâm. Đó là hoàn thiện thể chế, xác lập rõ trách nhiệm pháp lý của các bên trung gian như nhà cung cấp dịch vụ Internet (ISP) và các nền tảng mạng xã hội trong việc ngăn chặn nội dung vi phạm. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, trong đó có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống rà quét tự động để phát hiện vi phạm theo thời gian thực thay cho phương pháp thủ công. Phối hợp với các nhãn hàng và đơn vị quảng cáo triển khai Danh sách đen nhằm cắt đứt nguồn thu từ quảng cáo của các nền tảng vi phạm.

Cục Bản quyền tác giả cũng sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với lực lượng của Bộ Công an triệt phá các mạng lưới vi phạm quy mô lớn như livestream bóng đá và phim lậu. Bên cạnh đó, đơn vị triển khai đợt tổng kiểm tra trên toàn quốc để lập lại trật tự kỷ cương và tạo sức răn đe; tích cực hợp tác quốc tế để thúc đẩy thực thi bản quyền xuyên biên giới; phối hợp với các bộ ngành, cơ quan liên quan xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập đáp ứng sự phát triển của khoa học công nghệ và hội nhập quốc tế.

Trao đổi với chúng tôi, nhiều doanh nghiệp, tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan đều cho rằng, những động thái quyết liệt gần đây của cơ quan quản lý là một bước tiến rất lớn trong việc xây dựng môi trường nội dung số lành mạnh tại Việt Nam. Điều này giúp tạo nền tảng bảo vệ cho toàn bộ ngành giải trí, sáng tạo nội dung trong nước. Bên cạnh đó, người dùng cũng đã dần hình thành thói quen sử dụng các nội dung có bản quyền.

Trong bối cảnh các doanh nghiệp trong nước đang có vị thế tốt để đầu tư, các doanh nghiệp nước ngoài quan tâm vào đất nước có dân số trẻ và trình độ công nghệ cao so với mặt bằng khu vực, khi giảm thiểu được vi phạm bản quyền và thị trường nội dung được vận hành bài bản, cạnh tranh lành mạnh, Việt Nam sẽ có những cơ hội tốt để phát triển thị trường nội dung, thúc đẩy phát triển CNVH, kinh tế sáng tạo thực sự trở thành trụ cột của phát triển bền vững của đất nước theo tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam.