Dẹp nạn ăn cắp bản quyền trên không gian số: Vi phạm bản quyền - nỗi ám ảnh dai dẳng (Bài 1)

Chỉ vài giờ sau khi trận cầu lớn diễn ra hoặc một bộ phim mới ra rạp không lâu đã bị phát tán trái phép trên không không gian mạng. Từ bóng đá, truyền hình đến điện ảnh, vi phạm bản quyền không còn là hành vi nhỏ lẻ mà đang hình thành cả một “hệ sinh thái” nội dung lậu với quy mô ngày càng lớn, đặt ra thách thức không nhỏ cho công tác quản lý và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Bóng đá lậu – “thị trường nghìn tỷ” trên không gian mạng

Một trong những lĩnh vực ghi nhận tình trạng vi phạm bản quyền “nóng” nhất hiện nay là thể thao, đặc biệt là bóng đá. Đây không còn là câu chuyện mới, mà đã trở thành vấn đề nhức nhối kéo dài nhiều năm tại Việt Nam. Các giải đấu lớn như Ngoại hạng Anh, Champions League, Europa League, Euro, World Cup hay các giải vô địch quốc gia hàng đầu châu Âu thường xuyên bị phát sóng trái phép trên website, ứng dụng, mạng xã hội và các nền tảng livestream lậu.

Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử từng công bố, trong giai đoạn từ tháng 8/2022 - 8/2023, gần 1.000 website bóng đá lậu đã bị ngăn chặn truy cập. Cũng trong giai đoạn 2022–2023, số liệu SimilarWeb được cơ quan chức năng dẫn lại cho thấy Việt Nam có khoảng 70 website bóng đá lậu, thu hút hơn 1,5 tỷ lượt xem. Đây là những con số cho thấy hoạt động phát lậu bóng đá không còn là hiện tượng nhỏ lẻ, mà có quy mô lớn, có khả năng thu hút lượng truy cập khổng lồ.

Các hình thức vi phạm ngày càng tinh vi, từ tiếp sóng trái phép tín hiệu truyền hình, livestream trận đấu trên mạng xã hội, cắt ghép và đăng tải lại nội dung, đến phát sóng trên các website và ứng dụng lậu. Không ít trang web liên tục thay đổi tên miền để né tránh cơ quan chức năng; sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài, dịch vụ ẩn thông tin tên miền, CDN hoặc các công cụ trung gian để gây khó khăn cho việc truy vết và xử lý.

Thiệt hại kinh tế do vi phạm bản quyền gây ra là rất lớn. K+ từng cho biết đơn vị này thất thoát khoảng 300 tỷ đồng mỗi năm vì tình trạng phát lậu bóng đá. Chỉ trong một tháng, K+ đã phát hiện khoảng 4.000 đường link vi phạm liên quan đến các giải đấu như Ngoại hạng Anh, Champions League và Europa League. Trong khi đó, VTVcab từng xử lý hơn 30.000 video vi phạm trên Facebook và hơn 8.000 video lậu trên YouTube chỉ riêng trong năm 2020.

Không chỉ gây thất thu cho các đơn vị sở hữu bản quyền, tình trạng này còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của thị trường truyền hình Việt Nam trong quá trình đàm phán với các đối tác quốc tế. VTVcab từng bị ngừng quyền phát sóng Champions League và Europa League do tình trạng vi phạm bản quyền nghiêm trọng trên môi trường Internet. Khi các đối tác quốc tế đánh giá một thị trường có rủi ro cao về vi phạm bản quyền, chi phí mua bản quyền có thể tăng lên, điều kiện khai thác bị siết chặt hơn, thậm chí có nguy cơ các đơn vị trong nước không còn được tiếp cận một số giải đấu lớn.

Điện ảnh vẫn “khóc ròng”

Trong lĩnh vực điện ảnh, vi phạm bản quyền đã trở thành nỗi ám ảnh của nhà sản xuất phim trong rất nhiều năm qua khi phim vừa phát hành đã bị ghi lại và đăng tải công khai lên mạng xã hội hoặc các website lậu. Việc tiết lộ những tình tiết quan trọng dưới danh nghĩa review phim trong các hội nhóm, có số lượng thành viên lớn, tiếp tay phát tán phim lậu gây thiệt hại cho nhà sản xuất.

Mới đây nhất phải kể đến “Mưa đỏ” và “Thỏ ơi” - 2 bộ phim ăn khách top đầu của Điện ảnh Việt Nam. Ngay ở thời điểm mới ra mắt phim, ê kíp đã phải kêu gọi khán giả tôn trọng lao động nghệ thuật của đoàn phim, không ghi hình bộ phim trong rạp và phát tán các clip này. Điện ảnh Quân đội nhân dân – đơn vị sản xuất “Mưa đỏ” phải ra văn bản đề nghị khán giả và cộng đồng yêu điện ảnh không xem, không chia sẻ, không lan truyền các bản phim “Mưa đỏ” được đăng tải trái phép. Tuy nhiên, chỉ kêu gọi và trông chờ vào ý thức của khán giả, của cộng đồng yêu điện ảnh thì không đủ hiệu quả.

Thực tế, ngay cả khi “Mưa đỏ” được TV360 phát miễn phí, phim cũng vẫn bị nhiều website lậu đăng tải chỉ sau vài giờ phát hành. Với phim “Thỏ ơi!!”, đại diện cho nhà phát hành - Galaxy Studio phải lên tiếng “kêu cứu” khi bộ phim bị quay trái phép và đăng tải lên các nền tảng mạng xã hội, website chia sẻ nội dung số chỉ sau 4 ngày chính thức khởi chiếu.

Việc quay lén và phát tán clip lên mạng làm lộ nội dung phim, trực tiếp ảnh hưởng đến nguồn thu phòng vé, quyền lợi của nhà sản xuất, nhà phát hành, hệ thống rạp và toàn bộ ê-kíp sáng tạo. Trong khi đó, nhà sản xuất đã phải đầu tư lớn cho kịch bản, diễn viên, bối cảnh, hậu kỳ, quảng bá và phát hành. Tình trạng phán tán phim lậu làm suy giảm động lực đầu tư vào các dự án điện ảnh chất lượng cao. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn nhà sản xuất khi bị xâm phạm bản quyền vẫn chủ yếu dừng ở việc lên tiếng trên truyền thông hoặc mạng xã hội.

Không khó thể nhận thấy vi phạm bản quyền hiện nay không còn là những hành vi đơn lẻ, tự phát mà đã trở thành vấn đề nhức nhối của thị trường nội dung số. Rất nhiều chuyên gia từng cảnh báo, vi phạm bản quyền kéo dài dẫn đến nhiều hệ luỵ như: Nhà sản xuất, người sáng tạo mất động lực đầu tư; chi phí mua bản quyền quốc tế ngày càng tăng cao; người dùng bị dẫn dắt đến các nền tảng tiềm ẩn rủi ro về mã độc, lừa đảo và cờ bạc trực tuyến.