Lá phiếu và sứ mệnh của cử tri trong kiến tạo và kiểm soát quyền lực Nhà nước
Quyền lực nhà nước trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam không tự sinh ra từ thiết chế, cũng không tồn tại như một đặc quyền mặc định của bộ máy. Quyền lực ấy bắt nguồn từ nhân dân, thuộc về nhân dân và phải được nhân dân trao gửi một cách hợp pháp, có ý thức và có trách nhiệm. Nguyên tắc nền tảng đó được hiến định trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp (khóa 2026-2031) không chỉ là một sự kiện chính trị định kỳ. Đó là thời điểm quyền lực nhân dân được chuyển hóa thành quyền lực nhà nước thông qua cơ chế pháp lý được quy định trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân.
Ở điểm giao thoa đó, lá phiếu trở thành hành vi chính trị có ý nghĩa cấu trúc.
1. Lá phiếu - hành vi ủy quyền chính trị có điều kiện
Lá phiếu không đơn thuần là một thao tác lựa chọn. Nó là hành vi ủy quyền chính trị được luật hóa, qua đó cử tri trao cho đại biểu quyền đại diện mình tham gia lập pháp, quyết định chính sách, giám sát bộ máy nhà nước.
Nhưng đó không phải là sự trao quyền vô điều kiện.
Ủy quyền trong cơ chế dân chủ xã hội chủ nghĩa luôn gắn với ba yếu tố: Trách nhiệm giải trình; sự giám sát của Nhân dân; và khả năng bị đánh giá lại bằng tín nhiệm chính trị.
Khi bầu đại biểu vào Quốc hội, cử tri đang trao quyền tham gia xây dựng luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và thực hiện giám sát tối cao. Khi bầu đại biểu HĐND, cử tri trao quyền quyết định những vấn đề trực tiếp liên quan đến phát triển địa phương, ngân sách, quy hoạch, an sinh xã hội.
Vì vậy, mỗi lá phiếu thực chất là một lựa chọn về chất lượng quyền lực nhà nước trong nhiệm kỳ sắp tới.
2. Sứ mệnh của cử tri - từ tham gia đến đồng kiến tạo quyền lực
Nếu xem bầu cử chỉ là quyền, thì cách hiểu ấy còn giản lược. Bầu cử là quyền, nhưng đồng thời là sứ mệnh công dân.
Sứ mệnh ấy mang tính liên tục và nhiều tầng:
Thứ nhất, trước bầu cử - cử tri phải tìm hiểu, cân nhắc, đánh giá ứng cử viên trên cơ sở tiêu chuẩn, chương trình hành động và phẩm chất chính trị. Đây là giai đoạn chuẩn bị của trách nhiệm.
Thứ hai, trong bầu cử - cử tri thực hiện quyền một cách tự giác, đúng pháp luật, không để cảm tính, áp lực hay thông tin sai lệch chi phối. Đây là thời điểm quyền lực được trao gửi.
Thứ ba, sau bầu cử - cử tri tiếp tục giám sát, phản biện, tham gia góp ý, theo dõi việc thực hiện cam kết của đại biểu. Đây là giai đoạn kiểm soát quyền lực.
Chỉ khi ba tầng này được thực hiện đầy đủ, cơ chế ủy quyền mới hoàn chỉnh. Ủy quyền mà không giám sát sẽ làm suy giảm hiệu lực kiểm soát quyền lực. Dân chủ nếu không đi kèm trách nhiệm sẽ trở nên hình thức.
3. Tính chính danh của quyền lực và yêu cầu bảo đảm an ninh bầu cử
Trong khoa học chính trị hiện đại, tính chính danh của quyền lực nhà nước không chỉ dựa vào tính hợp pháp về mặt thủ tục, mà còn dựa vào mức độ tham gia thực chất và tự giác của công dân. Một cuộc bầu cử được tổ chức dân chủ, an toàn, minh bạch sẽ củng cố niềm tin xã hội, tạo nền tảng ổn định cho phát triển.
Chính vì vậy, bảo đảm an ninh, trật tự cho bầu cử không đơn thuần là nhiệm vụ hành chính, mà là yêu cầu bảo vệ nền tảng chính trị – pháp lý của Nhà nước.
Trong quá trình đó, lực lượng Công an nhân dân giữ vai trò nòng cốt trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi lợi dụng dân chủ, tung tin sai lệch, kích động, gây rối, làm sai lệch ý chí cử tri. Bảo vệ an ninh bầu cử thực chất là bảo vệ quyền tự do lựa chọn hợp pháp của mỗi công dân và bảo vệ tính chính danh của quyền lực được hình thành sau bầu cử.
4. Lá phiếu – thước đo văn hóa chính trị
Ở một tầng sâu hơn, chất lượng của mỗi cuộc bầu cử phản ánh trình độ văn hóa chính trị của xã hội.
Khi cử tri nhận thức đầy đủ rằng mình không chỉ đi bỏ phiếu mà đang tham gia kiến tạo quyền lực nhà nước, lá phiếu sẽ mang trọng lượng của trách nhiệm và niềm tin.
Khi mỗi công dân hiểu rằng quyền lực mình trao đi phải được theo dõi và kiểm soát, cơ chế dân chủ sẽ vận hành thực chất hơn.
Lá phiếu không chỉ mở đầu một nhiệm kỳ.
Lá phiếu mở đầu một chu trình trách nhiệm.
Sứ mệnh của cử tri vì thế không dừng lại ở phòng phiếu. Nó tiếp tục trong suốt nhiệm kỳ, trong từng hoạt động giám sát, góp ý và phản biện xã hội.
Khi mỗi cử tri thực hiện đầy đủ sứ mệnh ấy, quyền lực nhà nước không chỉ hợp pháp theo thủ tục, mà còn chính danh về chính trị, được xã hội thừa nhận và bảo vệ từ nền tảng ý thức công dân. Và đó chính là nền tảng bền vững của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.