Ai là dịch giả đích thực của bài thơ “Cậu bé và cô bé”?
Các dịch giả vốn chưa được mấy quan tâm, dù công sức chuyển ngữ một tác phẩm văn chương nhiều khi ngang bằng sự sáng tạo. Thế nhưng, sự bất công chưa dừng ở đấy khi giờ đây, cái việc người ta ghi tên ai là dịch giả của một tác phẩm nhiều khi phụ thuộc vào sự tuỳ hứng của người biên tập, dẫn đến chuyện "râu ông nọ cắm cằm bà kia".
Dịch giả Thúy Toàn đã cười… buồn khi kể rằng, ông đã nhiều lần bị ngượng chín người khi thấy tên mình "được" ghi trong một số bài thơ hoàn toàn không phải của ông. Thậm chí, có người còn gán cho ông là dịch giả của "Sông Đông êm đềm" nữa mới khổ thân ông chứ! Chỉ sợ có người không hiểu, lại cho lão làng dịch thuật mà còn "đạo văn", còn háo danh!
Ông kể, mới đây, cũng trên Tiền phong cuối tháng, có đăng một bài thơ nội dung đại ý: "Em bảo anh đi đi/Sao anh không đứng đợi/Em bảo anh đừng đợi/Sao anh lại đi ngay" và đề tên người dịch là Xuân Diệu. Thế nhưng, cũng bài thơ này, trong một tuyển tập thơ của Lữ Huy Nguyên trước đây, khi Xuân Diệu còn sống, lại là của một dịch giả khác.
"Cháy thành vạ lây" của "thảm họa đầu Ngô mình Sở" lan sang cả nhà thơ Tế Hanh và nhà thơ Hồng Thanh Quang. 20 năm trước, bài thơ khá nổi tiếng "Cậu bé và cô bé" của thi sĩ người Bỉ Môrít Carem đã xuất hiện trên Báo Văn Nghệ số 37, ra ngày 13/9/1986, trong một chùm thơ 3 bài của Môrít Carem do nhà thơ Hồng Thanh Quang dịch qua tiếng Nga: "Cậu bé và cô bé", "Ma-ri-a nghèo khổ" và "Vua về" trước khi được chọn đăng ở nhiều tuyển tập. Thế nhưng, trên "Tiền phong cuối tháng" số 11/2005 có đăng bản dịch bài thơ trên, song lại ghi người dịch là Tế Hanh, bên cạnh bài bình của tác giả Hà Xuân.
Tại sao lại có chuyện lúc là dịch giả này, khi lại mang tên người khác như vậy? Chúng tôi trao đổi với nhà báo Trung Hiền, phụ trách biên tập tờ "Tiền phong cuối tháng" để tìm "nguồn cơn" thì được anh cho biết: "Tác giả Hà Xuân đã bình bản dịch có đề tên Tế Hanh trên từ một tuyển tập thơ tình thế giới"(?!)
Vậy ai là dịch giả thực sự của bài thơ này? Vì nhà thơ Tế Hanh đã lâm bệnh nặng sau cơn tai biến, không còn nhớ được điều gì, nên vợ nhà thơ đã giới thiệu chúng tôi tìm gặp dịch giả Thuý Toàn, người đã được Tế Hanh tin cậy trao cho toàn bộ các tác phẩm thơ dịch, gồm 2 tập, từ trước khi ông bị bệnh, với dự định xuất bản nhưng chưa thành.
Về vấn đề kiểm chứng thơ dịch, các anh bên Hội Nhà văn cũng tin cậy giới thiệu chúng tôi đến gặp dịch giả Thúy Toàn. Sau khi đọc kỹ lại 2 tập bản thảo của Tế Hanh, dịch giả Thuý Toàn lắc đầu: Trong tập thơ dịch gần 60 bài chọn lọc của Tế Hanh hiện ông vẫn đang giữ tại Trung tâm Văn hóa Đông - Tây, không hề có bài "Cậu bé và cô bé". Hơn nữa, ông cũng cho biết, vốn thường xuyên theo dõi các tác phẩm dịch, nên từ lâu, ông đã đọc và biết bản dịch bài thơ này là của nhà thơ Hồng Thanh Quang. Chẳng hiểu vì lý do gì lại có chuyện "râu ông nọ cắm cằm bà kia" thế này? Nhưng chắc chắn, nếu không nằm trên giường bệnh ở tuổi 85, nhà thơ Tế Hanh sẽ phẫn nộ lắm khi một người nổi tiếng như ông bị người ta "cưỡng bức" thành "đạo văn" mà không biết.
Về phía người "bị" trở thành dịch giả là thế, còn với người dịch đích thực cũng gặp không ít phiền toái từ sự việc kiểu này. Chưa bàn tới sự vi phạm bản quyền, thì cái sự lao động chữ nghĩa cẩn trọng trong cảm xúc thăng hoa đầy tự nguyện bỗng bị người khác phũ phàng tước bỏ cũng gây nên sự phiền lòng lắm chứ! Lại còn vấn đề rất tế nhị là "ăn làm sao, nói làm sao bây giờ" khi có người nghi ngờ anh "mượn" tên bài thơ dịch của người khác để… giải quyết khâu oai!
Dịch giả Thúy Toàn bảo, chứng minh một bản dịch nhỏ như bài thơ trên khi người bị đứng tên đã mất, hoặc đã không còn có thể nhớ gì được nữa như nhà thơ Tế Hanh lúc này, là rất khó và dễ gây nhiều hiểu lầm. May mà trong tay ông còn có toàn bộ bản thảo dịch của nhà thơ Tế Hanh, nếu không nhà thơ Hồng Thanh Quang chỉ còn nước chịu mang tiếng.
Nguyên nhân thì có nhiều. Có trường hợp háo danh cố tình ghi tên mình vào tác phẩm của người khác, khi thấy đã rất lâu rồi không mấy ai biết đích xác người dịch thực sự nữa, nhưng phần nhiều là do trình độ chuyên môn, lại thêm sự tắc trách của người tuyển dịch. Không biết chính xác dịch giả, nhưng ngại hỏi, nên họ "mạnh dạn" đoán dịch giả qua… giọng thơ, rồi "liều mình như chẳng có" ghi bừa tên một nhà thơ mà họ nghĩ ra. Thế là, người trước theo người sau, tiếp tục in sai. Thế nhưng, có khi biết sai rồi cũng lờ đi không chịu đính chính hay xin lỗi, vì hình như "người ta" cho là chuyện "thường"? Đáng sợ là những cuốn sách này lại mặc nhiên được mọi người coi là chính xác vì nghĩ đã qua một "hội đồng biên tập và tuyển chọn", nên hậu quả là đã được "sao y bản… sai" ở mọi nơi, thậm chí trong cả sách giáo khoa hay khi các thầy cô giảng dạy ở nhà trường.
Liệu có khắc phục được tình trạng này không? Dịch giả Thúy Toàn nói: Không phải là khó nếu người phụ trách có chuyên môn hoặc đọc nhiều. Hoặc trước khi in, nên trao đổi với tác giả bản dịch hoặc hỏi những người làm chuyên môn như chúng tôi thì sẽ tránh được những lỗi không đáng có. Nhưng bây giờ người ta làm mà chẳng hỏi ý kiến tác giả đâu, dù đó là lịch thiệp tối thiểu! Tôi cũng vài lần thấy mình "bỗng dưng" có mấy bài thơ dịch xuất hiện ở trên 1 tờ báo có uy tín!
Cậu bé và cô bé
Giá tớ được là con trai, -
Cô bé có lần đã nói, -
Tự lâu tớ đã bỏ đi
Sang châu Phi chơi cho khoái!
- Còn nếu tớ là con gái, -
Cậu bé liền đáp lời ngay. -
Thay cho chỉ màu tớ sẽ
Thêu bằng tia nắng ban mai!
Rồi hai người dần khôn lớn
Cùng nhau nên vợ nên chồng,
Với nhau sáng trưa chiều tối
Họ toàn nói chuyện tiền nong
Hồng Thanh Quang (dịch)