Chết đứng, đợi tình yêu

Nói một cách công bằng, anh đã không được có mộ. Ngôi mộ mà người ta cho rằng di cốt của anh đã được yên nghỉ cùng những nạn nhân khác của chế độ độc tài Franco nằm ở vùng khe trũng đầy bụi bặm với những bóng cây thưa thớt giữa hai khu làng cổ kính Viznar và Alfacar nằm ở phía nam Granada. Từ ngày 26/10/2009, ngôi mộ này đã được bắt đầu khai quật lại…

Cái chết có nhiều ẩn số

Đó là một nghĩa địa nhỏ với những ngôi mộ vô danh với những phiến đá con con xếp cạnh. Trong một trong những ngôi mộ đó, dưới bóng cây ô liu, người ta bảo rằng, có di cốt của Lorca.

Sau hơn 70 năm, dưới sức ép của những nạn nhân khác nữa đã chết vì tay bè lũ Franco, thân nhân của nhà thơ đã đồng ý cho phép khai quật lại ngôi mộ chung có di cốt của Lorca để các chuyên gia về gien xác minh lại sự thật. Có vẻ như Tây Ban Nha đang chuẩn bị cẩn trọng xới lại quá khứ chưa xa và vì thế, đầy nhạy cảm của một thời nồi da nấu thịt.

Ngôi mộ mà người ta cho rằng có di cốt của Lorca ở dưới được phát hiện từ những năm 60 của thế kỷ trước nhờ nhà nghiên cứu về tiểu sử và cuộc đời của nhà thơ, Ian Gibson, người Hà Lan, hiện đã là tác giả của không chỉ một công trình sâu sắc và chững chạc về Lorca, công dân của nước Tây Ban Nha và là một nhà nghiên cứu văn học khả kính, nhưng khi đó mới chỉ là một nhiệt tình viên trẻ tuổi và đầy lòng quả cảm. Chính Ian Gibson đã có sáng kiến tiến hành với hàng trăm người dân ở xứ Grenada có thể đã là những nhân chứng về những ngày cuối cùng của nhà thơ.

Để thu thập thông tin, nhà nghiên cứu người Hà Lan này đã có lúc phải giả làm gia sư cho những nhân vật có máu mặt từng đứng trong đội ngũ ủng hộ Franco. Cuối cùng đã có một người tên là Manolo kể rằng, chính ông ta đã đào mộ để chôn những nạn nhân bị giết trong tháng 8/1936 của bè lũ Franco ở một nơi tên là Fuente Grande nằm giữa Viznar và Alfacar. Hơn thế nữa, Manolo còn chỉ đích xác nơi mà bọn sát nhân đã ném xác nhà thơ cùng ba nạn nhân khác, cùng bị giết một đêm với anh.

Cuộc điều tra này đã diễn ra vào những năm 60 của thế kỷ trước nên những cố gắng của nhà nghiên cứu Ian Gibson càng đáng được trân trọng: tại xứ Granada khi ấy nói thành tiếng về tội các của bè lũ Franco không phải là việc an toàn. Và dĩ nhiên là những phát hiện đầu tiên về cái chết của Lorca đã được Ian Gibson công bố không phải ở Tây Ban Nha (nhà độc tài Franco phải tới năm 1975 mới chết) mà ở Pháp…

Sau khi Franco chết, vua Juan Carlos và chính phủ mới ở Tây Ban Nha đã đưa ra một quyết định chưa từng có theo hướng hòa giải dân tộc: năm 1977 ở đây đã thông qua đạo luật về ân xá, không buộc phải chịu trách nhiệm "về những tội ác liên quan tới nổi loạn hay đảo chính".

Bằng cách này, người Tây Ban Nha đã cố gắng tránh khỏi sa lầy vào những cuộc tranh cãi chính trị có thể dẫn tới nếu không phải là một cuộc nội chiến mới thì cũng là những vụ bùng nổ xung đột mất an ninh.

Và rồi tới năm 2007, tức là gần ba mươi năm sau khi nhà độc tài Franco chết, ở Tây Ban Nha cũng đã thông qua được một đạo luật mới - đạo luật "về Ký ức lịch sử" mà theo đó, Nhà nước chấp thuận tham gia vào những cuộc tìm kiếm các ngôi mộ tập thể chôn các nạn nhân của bè lũ Franco. Việc này liên quan tới hàng trăm ngôi mộ chung với hàng chục nghìn tên họ. Trong đó có tên họ của đệ nhất thi nhân Tây Ban Nha Lorca.

Lý do khiến Lorca trở thành đối tượng truy sát của bè lũ Franco cho tới nay vẫn là chủ đề của những cuộc tranh luận bất phân thắng bại trong giới chuyên môn. Ian Gibson cho rằng, nhà thơ không phải là người dửng dưng với chính trị như những nhân vật đồng thời với anh mô tả, mà ngược lại, anh đã rất ủng hộ những người theo chế độ Cộng hòa, dù anh không hề tham gia vào các trận chiến cũng như bất cứ một hoạt động chính trị tích cực nào. Hơn thế nữa, Ian Gibson còn cho rằng, việc sát hại Lorca đã được thông qua ở cấp cao của chính quyền Franco, thậm chí là từ chính nhà độc tài Franco.

Một số nhà nghiên cứu khác lại cho rằng, những kẻ bảo thủ địa phương khi đó đã lợi dụng tình hình hỗn loạn ở Granada để loại bỏ một nhà thơ mà họ cho rằng đã có nếp sống quá phóng túng khác người (theo một số nguồn tư liệu, dường như Lorca, xuất thân từ một gia đình lâu đời và khả kính ở xứ sở khá thủ cựu này, nhưng lại bị mắc bệnh đồng tính).

Có nguồn tin cho rằng, tham gia vào vụ sát hại Lorca có cả những người bà con xa của nhà thơ, chính họ đã "chỉ điểm" giúp các đội truy sát của bè lũ Franco trong lúc thực hiện nhiệm vụ tìm và diệt những người Cộng hòa đã xuống tay cả với Lorca.

Ngày 18 hoặc, theo một số nguồn tư liệu khác, ngày 19/8/1936, nhà thơ cùng ba người đồng bào nữa đã bị bắn chết và xác của họ đều bị ném vào một ngôi mộ chung. Ba người cùng bị bè lũ Franco giết cùng với Lorca là một giáo viên tên là Dioscoro Galindo Gonzales và hai võ sĩ đấu bò tót (banderillero) Joaquin Arcollas Cabezas và Francisco Galadi Melgar…

Sinh thời, Lorca từng viết:

"Tôi chết, chôn tôi đứng
Để tình yêu đi qua
Thấy tôi thì sẽ nói:
Chết, vẫn đứng đợi ta"

(bản dịch của nhà thơ Hồng Thanh Quang)

Tiếc thay, ước mơ lãng mạn đó của thi nhân đã không thành được sự thật.

Không thể nào yêu

Khi ngôi mộ chung được nhà nghiên cứu Ian Gibson phát hiện, gia tộc đông đúc của thi nhân mà nhiều người hiện nay vẫn sống tại Granada như trước kia, đã đưa ra một quyết định dứt khoát là: để nguyên di cốt của Lorca ở nơi mà những kẻ sát nhân đã ném xuống.

Anh cũng là một nạn nhân của nội chiến, như thầy giáo Dioscoro Galindo Gonzales, như hai võ sĩ đấu bò tót Joaquin Arcollas Cabezas  và Francisco Galadi Melgar và hàng nghìn người Tây Ban Nha khác. Vì sự tôn trọng tất cả những người đã khuất, gia tộc của thi nhân đã từ bỏ quyền tiếp tục tìm kiếm di cốt của Lorca để mai táng lại…

Mặc dầu vậy vẫn xuất hiện những đồn đại xung quanh di cốt của Lorca. Có nguồn tin cho rằng, ngay từ những năm 40 của thế kỷ trước, một người anh em của Lorca đã bí mật thỏa thận với chế độ độc tài để lấy lên di cốt của nhà thơ từ ngôi mộ chung và mang về mai táng lại trong một khu vưòn của gia tộc.

Còn có một giả thuyết khác là: Những kẻ sát nhân về sau đã nghĩ lại nên chỉ vài ngày sau tối hành hình Lorca, chúng đã tự giấu đi xác của nhà thơ vào một nơi bí mật nào đó…

Nếu không có sức ép từ phía thân nhân của thầy giáo Dioscoro Galindo Gonzales và võ sĩ đấu bò tót Francisco Galadi Melgar thì có lẽ di cốt của Lorca sẽ vẫn tiếp tục nằm trong ngôi mộ chung ấy tại Fuente Grande. Cháu chắt của hai công dân bình thường ở xứ Granada này muốn mai táng lại di cốt của ông mình theo đúng kiểu con người nên đã đề đạt lên Tòa án Tây Ban Nha nguyện vọng đó và tòa án đã đồng ý.

Ngay cả cháu gái của thi nhân, Laura Lorca, lãnh đạo Quỹ Di sản Lorca, cũng công nhận rằng, những người đó có toàn quyền yêu cầu mai táng lại di cốt của ông mình và vì thế, ngay cả di cốt của Lorca cũng sẽ phải được đưa lên khỏi ngôi mộ chung. Để bác bỏ những tin đồn cho rằng di cốt của thi nhân đã được mai táng lại từ lâu, gia đình Lorca đồng ý cho các chuyên gia về gien xét nghiệm lại AND từ di cốt của nhà thơ.

Nhà nghiên cứu Ian Gibson cảm thấy hài lòng: ông cho rằng, lần đầu tiên Tây Ban Nha công nhận mình đã sẵn sàng để nói lên thành tiếng về Nội chiến, về những người anh hùng, những kẻ thủ ác và các nạn nhân của nó. Liệu có đúng thực như vậy không, cần phải chờ thời gian trả lời. Còn hiện nay trên các bức tường của nghĩa địa thành phố Granada vẫn còn hằn sâu vết đạn mà bè lũ Franco đã xả vào các đối thủ chính trị của chúng.

Và ở gần đấy vẫn còn nguyên tượng José Antonio Primo de Rivera, kẻ đã sáng lập ra đảng cực hữu Tây Ban Nha Falange, chính đảng cầm quyền duy nhất dưới thời nhà độc tài Franco. Dưới chân bức tượng này từ lâu đã bị ai đó khắc lên dòng chữ rủa nguyền không cần phải phiên dịch "hijos de puta". Câu rủa nguyền đó không rõ có phải để dành cho Rivera hay chỉ đơn giản thể hiện tâm trạng bất mãn vì đời của ai đấy mà thôi…

Việc khai quật lại ngôi mộ mà có thể di cốt của thi nhân đã ở đó vừa được bắt đầu từ ngày 26/10/2009. Xung quanh khu vực này được phủ kín bằng vải xanh để tránh những con mắt tò mò. Ở Tây Ban Nha người dân rất nghiêm túc đối với những việc liên quan tới cái chết.

Federico García Lorca   (Tây Ban Nha, 1898-1936) (Bản dịch của Hồng Thanh Quang)   Ghi ta bần bật khóc. Buổi sáng vỡ bình yên. Ghi ta bần bật khóc. Không thể nào dập tắt. Không thể nào bắt im. Ghi ta bần bật khóc như nước chảy theo mương như gió trườn trên tuyết. Không thể nào dập tắt. Ghi ta khóc không ngừng những chuyện đời xa lắc. Như mũi tên vô đích như hoàng hôn thiếu vắng ban mai như hạt cát miền Nam bỏng rát xót xa than lạnh giá sắc sơn trà như chú chim đầu tiên chết gục trên cành.   Ôi ghi ta nạn nhân khốn khổ đáng thương của bàn tay - bộ dao năm lưỡi!