Độc đáo làng... “nói trạng”
Đến xã Vĩnh Tú, điều đặc biệt từ trẻ nhỏ lên 5 cho tới người già, ai cũng kể được chuyện “trạng”. Dù vậy, người được bà con nhắc đến nhiều hơn cả là ông Trần Hữu Chư, năm nay tuổi đã ngoài thất thập. Ông Chư không chỉ có khiếu kể chuyện, mà còn có khiếu vẽ tranh “trạng” rất sinh động. Ông kể lôi cuốn người nghe từ đầu đến cuối câu chuyện với những tình tiết bất ngờ, hóm hỉnh. “Dân tui có nói trạng mô chú. Như cái chuyện bắt hổ đi cày là nó thật như ri”, giọng ông Chư đều đều một cách tự nhiên. “Bữa nớ nhà có mấy đám ruộng, tui đi cày sớm nên dặn vợ chuẩn bị cơm nác (nước) để đi cày. Trời đã sáng chi mô, vợ tui đã làm sẵn cho một bù nác (bình đựng nước) chè đặc với một mo cơm nếp xáo với khoai, mùi bay ra nghe thơm phức. Tui khoái quá, liền lùa bò đi một mạch ra tận rú Ông Đồn. Thấy trời chưa sáng, tui cho bò ăn một chặp (một lúc). Tui nghĩ bụng, phải cày cho sớm, không thì sáng ra trời nóng lắm. Tui liền bắt bò đi cày, sờ từng con thấy con mô con nấy cũng láng (béo) cả, không biết con nào là con Ô, con nào là con Dề. Tui mới bắt hai con vô cày. Mới đầu hắn đi rất mau, tui vừa đi vừa chạy mới kịp theo hắn. Lạ! Sao mà hắn đi mau dữ rứa? Hay là hắn được ăn thêm bữa khuya nên có sức đi mau!? Chỉ mới loáng cái mà tui đã cày xong một vạt ruộng. Qua vạt thứ hai, tui mới cày được mấy đàng (đường) tự nhiên hắn dừng lại không chịu đi nữa. Tui dạo tắc hắn cũng không đi, dạo rì hắn cũng ỳ ra. Tức máu quá, tui mới quất cho mấy roi, hắn lồng lên làm cái cày đâm sâu xuống đất nghe kêu rắc rắc. Tui nói, con bò Dề sáng ni răng mà trở chứng? Rồi hắn xây cái mặt lại với tui, chằm vằm ra như cái mâm. Trời đã sáng tỏ, rõ ràng đây là cọp đực chứ có phải là bò Dề mô! Tui nói: Con cọp ni báo hại tau rồi. Sẵn cái rựa, tui chặt một nhát làm cái niệt cày đứt làm đôi, tháo cho cọp chạy. Lão lủi một mạch lên rú Ông Đồn mà không dám ngoái cổ lại. Rứa là hắn đã làm tui lỡ mất một bữa cày!”.
 |
| Bức tranh bắt cọp cày ruộng. |
Tôi từng nhiều lần đến xã Vĩnh Tú, từng nhiều lần được nghe người dân nơi đây kể chuyện “trạng”. Nhưng nghe kể rồi lại muốn được nghe kể nữa, chưa bao giờ cảm thấy nhàm. Những câu chuyện chỉ được nghe một lần là nhớ mãi. Nhiều người đã sưu tầm những câu chuyện “trạng” Vĩnh Hoàng, biên soạn thành sách để giới thiệu với mọi người. Theo ông Trần Hữu Chư, vào thời sơ khai cách đây trên 700 năm, các dòng họ từ các tỉnh phía Bắc, như: Nam Định, Thái Bình đến Thanh Hóa đã vào đây để khai khẩn và lập nên làng Huỳnh Công. Trong đó, làng Huỳnh Công Tây là nơi có nhiều điển tích làm căn cứ sản sinh ra chuyện “trạng” Vĩnh Hoàng.
Trải qua mỗi thời kỳ, tùy vào các điều kiện sinh sống, “trạng” Vĩnh Hoàng hình thành nên những câu chuyện khác nhau. Chẳng hạn, Huỳnh Công Tây thời sơ khai có rất nhiều rừng rú, rú liền rú vào sát tận bìa làng, rất thích hợp cho các loài muông thú kéo nhau về đây trú ngụ và sinh sống. Cọp thường ăn lẫn lộn với bò để bắt mồi, cho nên có chuyện bắt nhầm cọp để cày. Hay thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Pháp và Mỹ, máy bay của chúng suốt ngày bay lượn thả bom, tàn phá dân làng, vì thế mới có chuyện “Vít cổ tàu bay” của người dân. Chuyện là niềm lạc quan trong chiến đấu, vượt qua mọi khó khăn, sự tàn phá khốc liệt của bom đạn chiến tranh để bảo vệ quê hương, đất nước thiêng liêng của mình.
 |
| Ông Trần Hữu Chư kể chuyện và vẽ tranh “trạng” bắt nhầm cọp để cày ruộng. |
“Bữa chống càn, trong lúc quân Pháp chưa vô đến thì một chiếc bà già đã mò đến để thám thính, lạo sà xuống thấp để nhòm cho rõ. Lạo cứ vèng qua vèng lại kêu rè rè trên ngọn mít, tui đang gài lại mấy cái hầm chông. Tui thấy hắn làm rứa, ghét máu quá liền chạy vô trongnhà giật cái câu liêm nhảy lên đông nhà chực hắn bay qua là ngoắc lấy cổ. Lạo tưởng không ai làm gì được lạo nên lạo càng sà xuống thấp. Một thằng Tây ngồi trên, nhoài cổ ra để dòm ngó. Thuận tay tui đưa cái câu liêm lên ngoắc lấy cổ. Lạo hoảng quá giật hút cái đầu lại, tức thì một trái lựu đạn rớt xuống, tui lấy cẳng hất ra, rơi xuống đống rơm, mấy mạ con đàn gà ham bới móc tìm kiếm thì lựu đạn nổ, mạ con gà bay tóe lọe cả lên. Bữa sau tui đi làm cỏ bên Động Hàn, lạo lại bay ra kiểm tra chỗ hôm qua. Lạo vèng qua vèng lại cố phát hiện ra tui nhưng chẳng thấy ai làm gì đến lạo. Lạo chẳng biết tui đang làm cỏ bên Động Hàn ni mô. Lạo mới bay vọt qua bàu Thủy ứ, mới ngóc đầu lên thì đụng phải tui. Sẵn cái cào cỏ trong tay, tui mí móc lấy kẹng. Lạo bị thất thế, lật kẹng qua một bên kêu rè rè. Kẹng lại cào vô đống cát, lạo cố kéo lên, tui thì cố trì lại, một chặp mỏi tay quá tui mới thả tay. Lạo mất thăng bằng, kẹng lại húc mạnh vô cát, lạo bay ngược qua bên làng. Cát nặng quá, lạo cứ lắc lắc như trời có mưa làm cho mấy đứa con nít bên làng reo lên: “Ô! Trời có mưa cát, trời có mưa cát.”…
Trong hòa bình, người Vĩnh Tú có những câu chuyện “trạng” khác, là niềm lạc quan lao động sản xuất, như chuyện “Bắt bọp, bắt bọp” kể về những quả dưa hấu khổng lồ, hàng nghìn con quạ chui vào trong, bắt bọp mãi mà không hết!... Chuyện “trạng” Vĩnh Hoàng đã trở thành đặc sản văn hóa độc đáo của một vùng quê và của cả dân tộc. Và, đúng như người làng “trạng” nói: “Đến Vĩnh Linh mà chưa nghe chuyện trạng Vĩnh Hoàng thì coi như chưa đến Vĩnh Linh” vậy!