Giáo sư toán học Vũ Hà Văn: "Chỉ lo thiếu người làm toán giỏi"

Giáo sư Vũ Hà Văn chia sẻ: "Dù kinh phí của Viện đang rất khó khăn, trụ sở thì đi thuê, anh em trong Viện đang tự nguyện làm không lương nhưng chúng tôi sẽ cố gắng hết mình. Và không ai là không có quyền hy vọng cả".

1. Từng trò chuyện với nhiều nhà Toán học như PGS.TSKH Vũ Đình Hoà, TS. Hoàng Lê Minh, GS Ngô Bảo Châu và bây giờ là GS Vũ Hà Văn, tôi cảm nhận ở họ luôn có một số điểm tương đồng, đó là sự thẳng thắn, là cách nói chuyện không ồn ào và mọi lý lẽ, kiến giải luôn được diễn đạt một cách chính xác đến gần như là… tuyệt đối. Có lẽ điều đó do ảnh hưởng từ tư duy logic của người làm toán.

Trở lại câu chuyện với GS Vũ Hà Văn, đã có bài báo nói anh là "một tài năng toán học mới nổi ở Mỹ" sau sự kiện năm 2008, anh vinh dự được nhận Giải thưởng Polya - một giải thưởng lớn của Hội Toán học Ứng dụng và Công nghiệp Hoa Kỳ (SIAM). Trong từng lĩnh vực, giải thưởng này được trao 4 năm một lần và cũng là một giải thưởng danh giá. GS Vũ Hà Văn được trao về một số công trình phát triển và ứng dụng lý thuyết xác suất để giải quyết một số bài toán tổ hợp. Phần lớn các công trình này được bắt nguồn từ luận án tiến sỹ anh viết từ hồi học tại Đại học Yale (1994-1998), sau đó được anh nghiên cứu miệt mài trong vòng 10 năm.

Theo đánh giá của SIAM: "Các công trình này nhằm phát triển các bất đẳng thức cơ bản cho các đa thức ngẫu nhiên. Các bất đẳng thức này là một trong những đóng góp quan trọng nhất trong lý thuyết tổ hợp xác suất trong một thập kỷ qua". Giống như GS Ngô Bảo Châu, GS Vũ Hà Văn dù đang giảng dạy ở nước ngoài nhưng đã được Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước bổ nhiệm chức danh Giáo sư toán học vào năm 2009. Khi đó anh mới 39 tuổi.

Giáo sư Vũ Hà Văn và các con.

Còn một bất ngờ nữa khiến câu chuyện của tôi và GS Vũ Hà Văn càng thêm thú vị. Anh là con trai cả của nhà thơ Vũ Quần Phương. Nhà thơ Vũ Quần Phương còn một người con trai nữa là Vũ Thanh Điệp, từng đỗ thủ khoa ĐH Bách khoa và ĐH Mỏ địa chất, hiện anh đang làm kỹ sư phần mềm cho một công ty ở Mỹ. Như vậy, hai người con trai không ai đi theo con đường văn chương của cha mình.

GS Vũ Hà Văn cười rộn ràng: "Nhiều người cũng thắc mắc với tôi như vậy. Tôi cũng yêu thơ của ông, cũng hay đọc sách văn học, tiểu thuyết nhưng tôi thấy mình hợp với toán hơn. Có điều, giữa làm toán và làm thơ có một điểm rất giống nhau, đó là tính logic cao và cũng đều cần một mẫu số chung là sự đam mê".

Giáo sư Vũ Hà Văn kể rằng, anh thích học toán từ bé thơ, lúc đó trong đầu óc non nớt sáng trong của cậu bé Vũ Hà Văn làm sao biết được thế nào là "toán học hiện đại", thế nào là "phương trình", nhưng những con số sơ khai ban đầu cứ cuốn hút Văn, như có một mãnh lực ghê gớm. Mà hồi đó nhà nghèo, chật chội, làm gì có nhiều sách để học nên được một cuốn sách toán, Văn yêu sách lắm, đọc ngấu nghiến.

Dường như khát vọng được đọc những cuốn sách nhỏ về toán học trong cậu bé Văn là một nhu cầu thường trực, một ngày không được đọc một bài toán hay làm một phép toán là Văn thấy buồn bực, không yên. Đến giờ, khi đã là một Giáo sư toán học hàng đầu về toán học hiện đại, đứng trên những giảng đường lớn của một số trường đại học danh giá của Mỹ để giảng bài cho sinh viên, nhưng anh làm sao quên được những ngày bé xíu, ngồi sau xe đạp ôm lấy lưng mẹ, mẹ bảo anh cộng những số nhà ở hai bên đường. Lúc đó Văn đã reo lên khi khám phá ra một điều, những số nhà lẻ cộng với số nhà lẻ bao giờ cũng cho một số chẵn. Văn thích những con số, thích sự chuyển động của những con số.

Từ trong sâu thẳm lòng mình, anh luôn thầm cảm ơn mẹ, mẹ là một dược sỹ nhưng mẹ là người rất giỏi làm toán, đã khơi gợi, thắp lên ngọn lửa toán học trong con trai mình. Ngay cả khi anh thi ĐH Bách khoa, tối hôm trước mẹ đã cùng anh "truy bài" môn hoá, và thật tình cờ, hôm sau nhiều bài hoá trong đề thi đại học lại rơi vào bài anh được mẹ "truy bài". Kết quả, Vũ Hà Văn đã giành trọn điểm 10 môn hoá, trở thành á khoa vào ĐH Bách khoa Hà Nội. Thầy giáo dạy thêm của Văn vì quá tự hào về cậu học trò đã gom lại tất cả tiền học thêm Văn đóng trước đó để "thưởng" cho anh…

2. GS Vũ Hà Văn bảo tôi, anh chọn làm toán và chung thủy với toán học là một cái gì đó rất tự nhiên, còn tôi thì nghĩ toán học đã chọn anh, đã không phụ tình yêu toán học thủy chung, trọn vẹn và bền bỉ luôn thường trực trong anh. Bởi lẽ, khi anh sang Hungary học ĐH Bách khoa, anh chọn vào khoa vô tuyến điện, lúc đó anh chỉ nghĩ là học vô tuyến thì sau này có cái nghề sửa tivi, kiếm tiền được luôn, còn toán thì mờ mịt, nhưng rồi số phận ràng buộc, cái duyên với toán học vẫn chờ đợi đã đưa anh trở lại với con đường làm toán.

Anh kể, sang Hungary, anh được gặp một bà giáo người Hung rất tuyệt vời, bà hay có những bài toán nhỏ độc đáo giao cho sinh viên, trong số những sinh viên của bà, bà đặc biệt chú ý đến Vũ Hà Văn vì anh hay giải được những bài toán của bà với lời giải đẹp, nhiều ý tưởng. Biết cậu học trò này có năng khiếu về toán, bà liền giới thiệu Vũ Hà Văn với chồng là Tiến sỹ toán học Lovást (sau này, ông Lovást trở thành Chủ tịch Hội đồng Toán học thế giới). Cùng lúc đó, ở Trường ĐH Tổng hợp Etvs của Hungary có tổ chức kỳ thi toán kéo dài 10 ngày, cho sinh viên trong và ngoài nước tham gia.

Cuộc thi này thuần tuý chỉ mang tính nghiên cứu, với 10 bài toán, sinh viên phải thể hiện khả năng nghiên cứu và tư duy, tuyệt đối không cần dụng mẹo mực để làm bài. Vũ Hà Văn cũng tham gia, thật bất ngờ, anh đã đạt kết quả rất cao. Tiến sỹ Lovást khích lệ Vũ Hà Văn chuyển sang học toán. Bố mẹ và nhiều thầy giáo trong nước cũng ủng hộ Văn "rẽ ngang". Vậy là sau hai năm học vô tuyến điện, Vũ Hà Văn đã chuyển sang ĐH Tổng hợp của Hungary học về toán. Anh tâm sự, con đường "trở về toán học" của anh không bằng phẳng lắm, vì phải mất 8 năm, anh mới có được tấm bằng đại học của Trường ĐH Tổng hợp Hungary.

Anh không chia sẻ với tôi về những khó khăn của một sinh viên đi học nước ngoài thời đó. Nhưng mẹ anh, bà Đào Thị Hường khi nhắc đến con vất vả học hành, bà cứ thổn thức hoài. Bà kể, thời bao cấp nhà nào cũng khó khăn cả, nhưng chính cuộc sống khó khăn, tằn tiện đến mức khắc kỷ đó lại rèn cho con trai của bà tính chừng mực, điềm đạm, chắt chiu, không bao giờ thái quá và sa đà vật chất. Hồi đó, thương con, vợ chồng bà cũng vay mượn để mua áo "kimono" gửi sang cho Văn bán, có thêm tiền sách vở, nhưng Văn không đi bán, cứ xếp đầy tủ.

Khi bố sang thăm con, ông ngạc nhiên quá, thì Văn chỉ giải thích đơn giản: "Con đang học mà có người gọi bảo mang áo đến, con sẽ mất tập trung, phân tán lắm". Văn cũng tự bươn bả kiếm sống, mùa hè thì đi hái quả ở nông trang, lúc nhàn rỗi, anh vào thư viện đi xếp sách thuê, tiền kiếm được chả bao nhiêu nhưng có đồng nào Văn chỉ dùng mua sách. Mẹ của GS Vũ Hà Văn nhận ra một điều, sự tằn tiện, chắt chiu tiền bạc còn rèn cho Văn biết quý trọng, chắt chiu thời gian. Âu đó cũng là một lẽ sống nho nhỏ, đã giúp anh đạt được nhiều thành quả khoa học trong một khoảng thời gian không dài. Tính đến nay, GS Vũ Hà Văn đã công bố gần 100 công trình khoa học và bài báo quốc tế.

3. Trong buổi gặp mặt một số báo chí để thông báo về những hoạt động của Viện Nghiên cứu cấp cao về toán, GS Vũ Hà Văn cũng có mặt và cũng đầy tâm tư trong lòng. Anh bảo tôi rằng, không thể nhìn vào kết quả đi thi Olympic của đội tuyển toán năm nay để đánh giá nền toán học nước nhà. Cuộc thi Olympic không liên quan và cũng không ảnh hưởng gì đến toán học cơ bản, kết quả Olympic của học sinh Việt Nam có rực rỡ thì toán học cũng không thể phát triển và ngược lại, Olympic có tụt dốc thì chưa chắc toán học cơ bản đã tụt lùi. Nhưng điều anh và nhiều giáo sư toán học đang lo lắng là sự thiếu hụt những người làm toán giỏi ở trong nước.

Những nhà toán học trên dưới 60 tuổi thì không nhiều, đội ngũ kế cận như anh và GS Ngô Bảo Châu lại đang giảng dạy ở nước ngoài, còn những nhà khoa học trẻ trên dưới 30 tuổi thì sau khi học xong cử nhân, thạc sỹ, họ đều ở nước ngoài.

GS Vũ Hà Văn còn cho hay, các trường chuyên THPT và trường chuyên trong trường đại học của chúng ta hiện nay thầy giáo giỏi cũng không còn nhiều; cách học chuyên toán của chúng ta vẫn còn rất "khiên cưỡng", học chuyên nghĩa là học nhanh hơn giáo trình một chút, học chuyên là học được một số mẹo để giải bài toán khó, trong khi ngay ở Hungary, GS Vũ Hà Văn rất khâm phục khi lớp chuyên của họ thường gắn chặt với trường đại học, họ thường xuyên mời giáo sư đến giảng dạy, nói chuyện, cimena, trang bị cho học sinh một tư duy độc lập nghiên cứu hơn là cách giải toán thuần về mặt kỹ thuật.

Trở lại câu chuyện của Viện Nghiên cứu cấp cao về toán, GS Vũ Hà Văn tiếp tục chia sẻ, trước mắt, anh và các thành viên trong Hội đồng khoa học sẽ mời một số giáo sư quốc tế và cả giáo sư người Việt đến giảng dạy, nói chuyện, đồng thời tổ chức nhiều buổi sinh hoạt khoa học. Anh kỳ vọng đây sẽ là những bước đi đầu tiên của Viện để thu hút các nhà khoa học tham gia. Tuy nhiên, GS Vũ Hà Văn kiến nghị, Viện cần một cơ chế đặc biệt để đầu tư.

Tất nhiên, đây là vấn đề không đơn giản do hoàn cảnh kinh tế của đất nước còn khó khăn, nhưng quan trọng là cần phải tạo một môi trường để sao cho trí thức người Việt Nam ở nước ngoài về nước cảm thấy mình thực sự có ích, được Nhà nước hỗ trợ và không bị gò bó bởi các thủ tục hành chính phức tạp. Chúng ta có thể học tập kinh nghiệm của một số nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Hàn Quốc, họ đã có những giải pháp thu hút được một số lượng không nhỏ những nhà khoa học gốc Hoa, người Hàn Quốc quay lại làm việc ở trong nước.