Hành trình tìm lại tiếng tơ của một nghệ sĩ nhân dân
Đáng lưu ý, chương trình nghệ thuật đặc biệt này cũng đánh dấu sự trở lại của các nhạc cụ truyền thống Việt Nam được làm bằng chất liệu quen thuộc như cây trúc, dây tơ tằm - những chất liệu vốn lâu này không còn xuất hiện nhiều trong đời sống âm nhạc nước nhà.
Một trong những người đặc biệt hình thành ý tưởng về đêm nhạc “Tiếng trúc, tiếng tơ” là Nghệ sĩ nhân dân (NSND) Xuân Hoạch. Ông là một trong những nhạc công hàng đầu của các cây đàn gẩy của ca nhạc dân tộc (đàn đáy- đàn nguyệt - đàn tam).
Sau khi nghỉ hưu (trước đây ông công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam), ông tiếp tục niềm đam mê nghệ thuật bằng việc tham gia tích cực trong việc phục dựng bộ môn ca nhạc cổ như hát xẩm, ca trù. Ông cũng chính là người nghiên cứu, tái tạo lại sợi dây đàn làm bằng tơ tằm- một âm thanh cổ của ca nhạc truyền thống đã bị thất truyền hơn nửa thế kỉ nay.
Chia sẻ với chúng tôi trong không gian nhỏ nhưng chứa vô số các loại đàn do ông tự chế, NSND Xuân Hoạch cho biết: Đại thi hào Nguyễn Du từng nói: “Trong như tiếng hạc bay qua- Đục như nước suối mới sa nửa vời”. Tiếng đục này có ở trong tiếng đàn đáy. Dây tơ là dây tự nhiên, không vang. Tự tay làm ra để hồi phục nó, mang lại “tiếng” của ông cha ta là điều ông mong ước bấy lâu, nay đã thành hiện thực.
| Những nhạc cụ làm bằng dây tơ sẽ đạt được chất lượng độc đáo và lạ. |
Nghĩ thế, NSND Xuân Hoạch đã nghiên cứu lại cách làm dây tơ. Ông miêu tả tỷ mỷ, rằng khi con tằm nhả tơ, qua độ nước sôi thì kéo lên, cả con tơ to, dài kéo suốt ra. Chất nhựa trong tơ khi được quấn lại sẽ bám chặt với nhau. Như ông cùng với một người bạn, hai người đứng hai đầu xoắn cả sợi dài, thỉnh thoảng kiểm tra độ căng, chuẩn của dây bằng cách búng vào dây, sau đó thì se lại để nó quấn nhau đến chặt thì mới có thể làm nên một dây đàn.
Nói ra thì đơn giản nhưng chính NSND Xuân Hoạch đã phải mày mò hết lần này đến lần khác mới có thể làm được một dây đàn có âm thanh chuẩn. Có khi nhìn sợi dây đàn hoàn chỉnh nhưng mấy ai biết rằng, trong đó là hàng trăm sợi tơ bé tý được bàn tay của người nghệ nhân bện lại. “Các cụ ngày xưa bảo: rối như tơ vò, đã rối thì chỉ có cách bỏ đoạn đó đi thôi”- NSND Xuân Hoạch chia sẻ.
Từ khi làm được dây tơ, NSND Xuân Hoạch đã thay thế các nhạc cụ âm nhạc dân tộc với loại dây này, thay cho dây nilon. Có lần sang Mông Cổ, ông được biết người dân vùng thảo nguyên thường lấy lông đuôi con ngựa để se dây cho cây đàn mã độc cầm. Ông cũng học tập lấy nguyên liệu này làm chiếc vĩ kéo.
Ông cũng ví von, dây tơ kết hợp với vĩ kéo bằng lông đuôi con ngựa bạch khiến cho âm thanh trầm, đục và lạ. “Tiếng đàn từ dây tơ cũng như tiếng lòng, lúc trầm, lúc bổng mà khi kết thúc lời hát, tiếng đàn bằng dây tơ mới đem lại dư âm cho người nghe”- NSND Xuân Hoạch khẳng định.
Thú chơi tao nhã này cũng cần thời gian và cất công mày mò, tìm kiếm mới có thể có những vật liệu để tạo nên một chiếc đàn. Từ những nguyên liệu quen thuộc, giản đơn nhưng cũng đòi hỏi con mắt tinh nghề, đôi tai biết thưởng thức mới có thể biến tấu từ vỏ quả bầu nậm, cây trúc, dây tơ thành một chiếc đàn có âm hưởng gần gũi, như tiếng của ông cha ta từ xưa vọng lại.
Chương trình âm nhạc “Tiếng trúc, tiếng tơ” do NSND Xuân Hoạch và các nghệ sĩ trong Câu lạc bộ Đông Kinh nhạc quán của ông thực hiện, như một lời mời vào cuộc viễn du trong mười thế kỉ ca nhạc Việt cổ, được thể hiện bởi các nghệ sĩ hàng đầu trong làng cổ nhạc Việt Nam như: Nghệ sĩ Hương Thanh, NSƯT Đặng Công Hưng, NSƯT Đoàn Thanh Bình, NSND Xuân Hoạch, NSND Ngô Thanh Hoài, Nguyễn Thanh Hà… Họ mong muốn những âm sắc, giai điệu và tiết tấu của nhiều thể loại ca nhạc truyền thống sẽ được kết nối để tạo thành một dòng chảy âm thanh xuyên suốt 3 miền Bắc – Trung - Nam của đất nước.
Theo NSND Ngô Thanh Hoài - người gắn liền với nghệ thuật hát chèo cho biết, trước mắt đêm nhạc “Tiếng trúc tiếng tơ” vào tối 10-1 giới thiệu đến công chúng yêu nhạc Thủ đô những loại hình cổ nhạc miền Bắc như ca trù, hát xẩm, hát chầu văn.