“Kho báu” nồi đồng của một người lính

Trong ngôi nhà nhỏ của Thiếu tá Quân đội Ung Thanh Dũng nằm trên đường Nguyễn Kiệm (quận Gò Vấp, TP HCM), ta như lạc vào thế giới của ngàn xưa. Nơi đây, ngoài rìu cổ, trống đồng, súng thần công, các loại binh khí cổ, ấn tượng không kém là bộ sưu tập nồi đồng nhuốm màu thời gian và dư âm chiến trận khốc liệt.

Có vật quý nhờ cơ duyên

Hiện công tác tại Bộ Tư lệnh Thông tin (đơn vị phía Nam), chủ nhân kho báu nồi đồng, tâm sự: "Có lẽ do xuất thân từ con nhà binh nên tôi có duyên với những binh khí, vật dụng được sử dụng trong chiến trận. Lúc đầu là trống đồng Đông Sơn, sau là bộ sưu tập súng thần công cầm tay và gần đây là nồi đồng chiến trận".

Theo chỉ tay của Thiếu tá Ung Thanh Dũng, đập vào mắt khách tham quan là hàng trăm chiếc nồi đồng từng là vật bất ly thân của những chiến binh Tây Sơn khi xông pha trận mạc, được treo kín trên 4 bức tường. Kiểu dáng đơn sơ, được đúc bằng đồng thau, dù nằm sâu trong lòng đất hơn 2 thế kỷ nhưng những chiếc nồi đồng ấy vẫn còn nguyên vẹn. Có chiếc nồi bé xíu nằm vừa vặn trong lòng bàn tay người lớn nhưng cũng có chiếc miệng rộng đến 3-4 gang tay.

"Lúc đầu bộ nồi chỉ có vài cái nhưng hiện hơn con số 500. Có cái được tìm thấy dưới sông suối, cái nằm sâu trong lòng đất và có cái được "cứu" từ những lò đồng nát. Nhưng đấy vẫn chưa phải là con số cuối cùng" - Thiếu tá Ung Thanh Dũng bật mí.

Cơ duyên đưa một người lính trở thành chủ nhân bộ sưu tập nồi đồng Tây Sơn lớn nhất Việt Nam bắt nguồn từ sự tình cờ. Thiếu tá Ung Thanh Dũng nhớ lại: "5 năm trước, hay tin tại huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định có một người buôn đồng nát chuẩn bị "gả" khẩu súng thần công do những người đào phế liệu tìm được cho một lò đồng, tôi lập tức lên đường. Đến nơi mới biết đó là tin vịt. Giữa lúc chán nản, thất vọng tràn trề thì tôi thấy một phụ nữ gánh ve chai đến bán 2 chiếc nồi đồng. Nhìn chiếc nồi bé xíu có hình dáng rất lạ, khác xa kiểu nồi truyền thống nên tôi tò mò nhặt lên xem. Qua vài câu hỏi, người phụ nữ ấy cho biết mẹ chị khi còn nhỏ đã thấy nồi đồng. Đến thời chị, thấy chiếc nồi cũ quá nên có ý bỏ đi".

Thiếu tá Ung Thanh Dũng với “kho báu” nồi đồng mà anh đang làm thủ tục hiến tặng Nhà nước.

Bằng trực giác của người sưu tầm đồ xưa, Ung Thanh Dũng biết mình "trúng số độc đắc" vì "đây là những chiếc nồi không bình thường". Sau khi tậu 2 chiếc nồi đồng, qua nghiên cứu các tư liệu và nhờ nhiều chuyên gia đánh giá, Ung Thanh Dũng mới biết 2 chiếc nồi có kiểu dáng dị biệt kia là di vật của những chiến binh triều Tây Sơn. Anh tâm tình: "Sau bận ấy, tôi chú tâm vào việc sưu tầm nồi đồng. Tôi để số điện thoại, bắn tin sẵn sàng mua những chiếc nồi đồng tương tự. Bộ sưu tập lớn dần từ đó".

Bạc tỷ là chuyện nhỏ…

Thiếu tá Ung Thanh Dũng cưng bộ sưu tập nồi đồng như đứa con do mình dứt ruột sinh ra. Ngày lại ngày anh lau chùi, ngắm nghía không biết chán. Chỉ vào chiếc nồi đồng có hằn một vệt lõm như bị kiếm chém, sau phỏng đoán "có lẽ khi lâm trận, chủ nhân của chiếc nồi nhờ nó mà thoát khỏi lưỡi kiếm của quân địch", anh trải lòng: "Tôi say mê nồi đồng vì nhiều lẽ. Quan trọng nhất là những di vật này là thông điệp, là cầu nối gắn liền giữa quá khứ và hiện tại. Với người bình thường, những chiếc nồi chỉ là vật vô tri vô giác nhưng với tôi nó hàm ẩn nhiều giá trị lịch sử kiêu hùng. Nó gắn liền với dư âm chiến trận khốc liệt của triều đại Tây Sơn, triều đại của những người anh hùng áo vải".

Khi xông trận, bao giờ các đạo quân cũng có bộ phận hậu cần đảm trách việc cung ứng quân nhu để binh sĩ nạp năng lượng, có sức chiến đấu. Chuẩn bị bữa cơm cho toàn quân, người ta sử dụng những chiếc nồi khổng lồ với chu vi to hơn sải tay người lớn. Vấn đề ở chỗ vì sao phần lớn nồi đồng trong bộ sưu tập của Thiếu tá Ung Thanh Dũng đều bé xíu thế kia?

Chủ nhân kho báu phỏng đoán: "Có lẽ những chiếc nồi này được đúc vào giai đoạn triều Tây Sơn trên đà suy thoái. Trong hoàn cảnh bị quân Gia Long liên tục truy kích phải liên tục di chuyển lánh nạn, không có điều kiện tổ chức bữa cơm cho toàn quân nên các tướng lĩnh Tây Sơn lệnh đúc những chiếc nồi Thạch Sanh cho từng binh sĩ trên tinh thần đi đến đâu tự thổi cơm đến đấy! Độ lớn nhỏ của từng chiếc nồi phụ thuộc vào dáng vóc, sức khỏe của từng chiến binh. Do được đúc vội vã, trong thời kỳ binh biến nên những chiếc nồi đồng thời kỳ này có kiểu dáng thô sơ".

Anh phân tích: "Trong giai đoạn binh biến nguy nan, người xưa không quan tâm đến vấn đề mỹ thuật mà chỉ chú trọng đến chất lượng chiếc nồi mà thôi. Do chiến binh thường xuyên di chuyển trên mọi địa hình nên nồi đồng được đúc dày tránh va đập dẫn đến móp méo. Đó cũng là lý do vì sao trải qua hơn hai thế kỷ nhưng nồi đồng chẳng bị hư hại".

Sẽ hiến cho Nhà nước

Ông Trần M., một nhà buôn đồ cổ trên đường Lê Công Kiều, tiết lộ, đã có nhiều dân chơi đại gia ngỏ ý trao bạc tỷ để đổi lấy quyền sở hữu bộ nồi đồng nhưng Thiếu tá Ung Thanh Dũng khước từ. Trước đó, bộ sưu tập súng thần công cầm tay, bộ trống cổ của anh cũng nhận được nhiều đề nghị đổi quyền sở hữu với số tiền khổng lồ nhưng anh Dũng cũng chẳng bận tâm.

Nói về điều này, Thiếu tá Ung Thanh Dũng trải lòng: "Không chỉ nồi đồng Tây Sơn mà ngay cả bộ sưu tập súng thần công, trống đồng Đông Sơn, rìu đá… tôi không xem đó là tài sản của riêng mình, mà là sở hữu của toàn dân. Tôi đang hoàn tất thủ tục để hiến toàn bộ cổ vật cho Nhà nước. Có như thế tôi mới yên tâm cổ vật không bị thất thoát và khi ấy mọi người ai cũng có thể đến chiêm ngưỡng di vật của cha ông".

Ngày lại ngày Thiếu tá Ung Thanh Dũng vẫn miệt mài lau chùi, đánh số thứ tự, phân loại kiểu dáng của từng nhóm nồi đồng trong bộ sưu tập mà anh dồn nhiều tâm huyết kiến tạo để dễ bảo quản và thuyết trình khoa học khi có khách ghé thăm. Lao tâm khổ tứ, mất ăn mất ngủ và bỏ ra khoản tiền không nhỏ để giữ những di vật ngàn năm của cha ông không bị thất thoát ra nước ngoài nhưng khi có được rồi thì không giữ làm của riêng, nghĩa cử này của Thiếu tá Ung Thanh Dũng thật đáng trân trọng