Khủng hoảng kinh tế và văn hóa
Thông thường, văn hóa luôn luôn là một trong những nạn nhân đầu tiên của khủng hoảng kinh tế. Xưa đã thế và hiện nay cũng thế.
Những họa sĩ bị cắt bỏ hợp đồng đột ngột. Những tờ báo phải đóng cửa, thậm chí ngay trước ngưỡng cửa của lễ kỷ niệm 150 năm tồn tại. Những dự án điện ảnh phải bỏ dở và những khoản thù lao bị cắt xén nghiêm trọng ngay cả đối với các siêu minh tinh. Những chương trình live-show không thể trở thành hiện thực… Thậm chí ngay cả ngân sách đã định dành cho các chương trình hỗ trợ văn hoá lớn cũng bị xóa sổ. Thông thường, văn hóa luôn luôn là một trong những nạn nhân đầu tiên của khủng hoảng kinh tế. Xưa đã thế và hiện nay cũng thế. Ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế đối với văn hóa không chỉ hạn chế ở những hiện tượng vừa nêu.
Học giả David Throsby trong cuốn sách "Kinh tế và văn hóa" (Economics and Culture) chứng minh rằng, trong hàng loạt trường hợp khủng hoảng kinh tế đã dẫn tới sự xuất hiện của những kiệt tác đích thực.
Có một thí dụ điển hình như thế trong câu chuyện của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright. Ở thời điểm đầu "Đại suy thoái" tại Mỹ, Wright đã là một chuyên gia khá nổi tiếng trong công việc của mình, nhưng sau khi khủng hoảng bắt đầu, ông đã bị ngồi chơi xơi nước không có việc gì làm cả trong suốt mấy năm liền. Thế nhưng rồi ông lại nhận được đơn đặt hàng làm một số nhà tư mà trong đó, có những ngôi nhà đã được liệt vào hàng kiệt tác của kiến trúc thế giới. Cũng chính trong giai đoạn đó Wright đã quan tâm tới việc xây dựng hàng loạt những căn hộ không đắt tiền và đã thiết kế hàng loạt những công thức thú vị.
Khủng hoảng kinh tế cũng tạo ra những ảnh hưởng không nhỏ tới các khía cạnh khác nhau của thời trang. Đã được chứng minh từ lâu mối liên hệ mật thiết giữa độ dài của váy phụ nữ và thực trạng nền kinh tế. Yếu tố này lần đầu tiên bộc lộ sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, khi phụ nữ bắt buộc phải thắt lưng buộc bụng, dẫn tới việc giảm thiểu lượng vải may váy và rốt cuộc là mốt váy mini xuất hiện.
Nhà nghiên cứu Victoria Sherrow, tác giả của cuốn sách "Bách khoa toàn thư tóc. Câu chuyện văn hóa" (Encyclopedia of Hair: A Cultural History), nhận xét rằng, độ dài của mái tóc phụ nữ Mỹ tỉ lệ thuận với thực trạng nền kinh tế và thích ứng với nếp sống cần phải có của con người. Lịch sử thế kỷ XX cho thấy, trong những giai đoạn khó khăn kinh tế (trong tuyệt đại bộ phận các trường hợp nhưng không nhất thiết lúc nào cũng như thế), phổ biến nhất là những mái tóc cắt ngắn, còn trong những năm ăn nên làm ra - những mái tóc dài. Bà Sherrow lý giải nguyên do là ở chỗ: Những mái tóc để dài thì chăm sóc mất công và tốn kém hơn.
Nữ tác giả Kathy Peiss trong cuốn sách "Hy vọng ở trong hộp. Sự hình thành văn hóa nhan sắc Mỹ" (Hope In A Jar: The Making of America's Beauty Culture) phân tích lịch sử của các hãng mỹ phẩm Mỹ. Nhiều hãng mỹ phẩm đã ra đời chính trong các giai đoạn khủng hoảng kinh tế. Thông thường, thành công của những công ty này thường dựa trên sự liên hợp của hàng loạt những yếu tố. Trong thời gian diễn ra khủng hoảng kinh tế, phụ nữ buộc phải tiết kiệm nên giảm bớt hoặc ngừng không tới những thẩm mỹ viện và thôi mua những mỹ phẩm đắt tiền. Và họ tự chăm sóc mình theo những công thức riêng và nghĩ ra đủ thứ kem bôi mặt tự tạo có thể làm lấy được trong điều kiện gia đình. Một số công thức có vẻ như nghiệp dư ấy lại được ưa chuộng rộng rãi và đôi khi từ chúng đã sinh ra những "đế chế mỹ phẩm" mới.
Một công trình nghiên cứu của Trường Đại học Tổng hợp
Còn có một trong những hệ quả của khủng hoảng kinh tế ở Mỹ là, theo truyền thống, các loại sách nghiêm túc về kinh tế, lịch sử và phổ biến kiến thức được bán chạy hơn. Thống kê số sách bán ra của hệ thống phát hành lớn Barnes & Nobles ở Mỹ cho thấy, trong nửa cuối của năm 2008, nhập vào danh sách những tác phẩm best-seller là các cuốn sách viết về giai đoạn "Đại suy thoái" và các công trình của các nhà kinh tế học tư vấn về quản lý tài chính cá nhân và đưa ra những dự đoán dài hạn về triển vọng phát triển kinh tế. Ngoài ra, các cuốn sách giáo khoa cũng được mua nhiều đột biến - người Mỹ có vẻ như đang bắt đầu tự nâng cao trình độ của mình và trong nhiều trường hợp hướng tới việc tìm kiếm chuyên môn mới.
 |
| "Đại suy thoái" trong nền kinh tế Mỹ những năm 30 của thế kỷ trước đã tạo cơ hội cho nữ diễn viên nhí Shirley Temple và nhân vật chuột Mickey trở nên thịnh hành tột bực. |
Khủng hoảng tài chính thông thường cũng ảnh hưởng mạnh tới điện ảnh. Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu đã bắt đầu trong năm 2008, nhưng theo đánh giá của Hiệp hội các chủ rạp toàn quốc, trong năm 2008 đã bán được số lượng kỷ lục vé xem phim. Những người yêu điện ảnh ở Anh,
Đây không phải là thí dụ duy nhất như thế. "Đại suy thoái" bắt đầu từ năm 1929, nhưng tới năm 1930, các xưởng phim ở Mỹ đã có mức doanh thu kỷ lục (thông thường điều này được lý giải bằng việc ngay cả những người đang rất túng bấn cũng muốn quên đi thực tại khó khăn và chấp nhận bỏ tiền ra mua vé xem phim). Thế nhưng, tới năm 1931, ngành điện ảnh Mỹ đã vấp phải khó khăn: số lượng khán giả bắt đầu giảm… Hiệp hội các chủ rạp toàn quốc ở Mỹ đã tiến hành phân tích chi tiết các số liệu khán giả xem phim của những năm cuối thập niên 1970. Qua đó, có thể thấy, trong năm đầu tiên của khủng hoảng kinh tế, số lượng khán giả đi xem phim tăng lên nhưng trong những năm tiếp theo sẽ suy giảm, đôi khi rất mạnh, cho tới khi lại bắt đầu một chu trình gia tăng kinh tế mới.--PageBreak--
Khủng hoảng kinh tế cũng gây ảnh hưởng tới nội dung các bộ phim. Theo những công trình nghiên cứu đã được công bố trước đây, trong những năm khủng hoảng, các vai chính thường được trao cho những diễn viên đứng tuổi. Ngoài ra, đôi khi các cuộc khủng hoảng kinh tế cũng tạo ra thêm những minh tinh mới.
Thí dụ, trong giai đoạn "Đại suy thoái", nhân vật Mickey Mouse và nữ diễn viên nhí Shirley Temple đã trở nên nổi tiếng toàn thế giới. Walt Disney đã sáng tạo nên Mickey năm 1928, tới năm 1929 đã xuất xưởng bộ phim hoạt hình thứ hai về con chuột lừng danh này "Steamboat Willie". Và sau đó, tại Mỹ đã bắt đầu sụp đổ thị trường chứng khoán và khủng hoảng. Thế nhưng, chuột Mickey chỉ được lợi một phần vì việc này. Những bộ phim hoạt hình về Mickey và bạn bè của nó, được sản xuất hầu như một tháng một bộ, toát lên tinh thần lạc quan về niềm hy vọng vào mọi sự tốt đẹp hơn - đó chính là những cảm xúc mà người dân Mỹ muốn gìn giữ. Kết cục là sự phổ biến rộng rãi chưa từng thấy của chú chuột và sự xuất hiện của hàng chục, hàng trăm thứ hàng hoá mang tên nó: từ áo phông tới đồng hồ và những đồ trang sức cũng như các cuốn sách. Các chính trị gia và các nhà báo thời ấy đã đánh giá rất cao "sứ mệnh" của Mickey trong việc duy trì sức mạnh tinh thần của người dân Mỹ.
Số phận tương tự cũng đã tới với nữ diễn viên nhí Shirley Temple, bắt đầu tham gia đóng phim khi mới lên 6 tuổi. Trong những năm 30 của thế kỷ trước, cô bé xinh như thiên thần này đã trở thành một trong những gương mặt thiếu nhi nổi tiếng nhất thế giới. Trong các bảng xếp hạng của
Trong tất cả các bộ phim của thời "Đại suy thoái",
Nhà nghiên cứu Ina Rae Hark trong cuốn sách "Điện ảnh Mỹ những thập niên 1930. Chủ đề và biến tấu" (American Cinema of the 1930s: Themes and Variations), nhận xét rằng, "Đại suy thoái" gần như đã đào huyệt chôn các bộ phim hành động với những nhân vật chính là các phần tử mafia - công chúng Mỹ khi đó đã hoàn toàn không để tâm tới chúng nữa mà hướng tới những bộ phim với nội dung tươi sáng hơn. Sự kết thúc của "Đại suy thoái" đã được đánh dấu bởi những bộ phim về sau đã được xếp vào kho tàng kiệt tác của điện ảnh thế giới, thí dụ như "Cuốn theo chiều gió". "Chùm nho nổi giận" và "Pháp sư từ xứ sở Oz"… Năm 1939, năm cuối cùng của "Đại suy thoái" được coi là "năm vĩ đại" nhất trong lịch sử của Hollywood.
Tình huống tương tự đã diễn ra trong điện ảnh châu Âu và Mỹ trong thời gian khủng hoảng kinh tế những năm 70 của thế kỷ trước. Các xưởng phim bắt buộc phải từ bỏ việc làm những bộ phim đắt tiền và chuyển hướng sang những bộ phim rẻ hơn và "kịch" hơn dựa trên tài năng của những nghệ sĩ và trí tưởng tượng của các đạo diễn. Chính những bộ phim như "A Clockwork Orange" hiện nay được coi là biểu tượng của thời nó được làm ra và là một trong những kiệt tác nghệ thuật đích thực…
Nhà nghiên cứu văn hóa Jeffrey Hyson từ Trường Đại học Tổng hợp Saint Joseph nhấn mạnh rằng, các cuộc khủng hoảng kinh tế thường trải qua hai giai đoạn trong lĩnh vực văn hóa: thoạt đầu các nhà làm nghệ thuật tung ra chủ nghĩa lạc quan tình cảm mang nặng tính dân tuý, rồi sau đó, khi nền kinh tế dần dà hồi phục, sẽ bắt đầu quá trình suy tư về những gì vừa diễn ra và mở cửa cho những thể loại cao cấp trở nên phổ biến hơn…
Tất cả những hiện tượng đã đề cập ở trên có lẽ cũng sẽ lặp lại trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay ở những mức độ khác