Kỳ thị xã hội - những cách nhìn mới
Theo cách nhìn truyền thống thì người da đen bị người da trắng kỳ thị, nhà giàu kỳ thị nhà nghèo, người có học kỳ thị người ít học, người bình thường kỳ thị người có HIV…
Theo định nghĩa được chấp nhận một cách phổ biến thì kỳ thị là thái độ ác cảm, khinh miệt và ruồng bỏ của một người/một nhóm người đối với những người mà họ cho là xấu xa, thấp kém. Kỳ thị thường xuất phát từ hiểu lầm và định kiến. Kỳ thị luôn dẫn tới sự phân biệt. Ví dụ, người bị kỳ thị có thể mất việc làm, không được đi học, không được hưởng các dịch vụ xã hội…
Kỳ thị là thái độ bị phê phán. Trong hàng thập kỷ qua, nhân loại đã học văn minh hơn và kỳ thị bị lên án mạnh mẽ. Nhưng trong cuộc sống hiện đại, gương mặt của kỳ thị không phải lúc nào cũng được nhận biết đầy đủ một cách có ý thức như chống phân biệt chủng tộc, chống kỳ thị người có HIV… Hay nói khác đi, kỳ thị không chỉ có thế!
Hãy tự hỏi mình bạn có bao giờ kỳ thị ai không và có bị kỳ thị không? Bạn có bao giờ tham gia vào một đám đông để cười, chê, báng bổ ai đó không? Hay, hãy nhớ lại xem: Bạn đi tàu hỏa và bạn bị ném đá. Bạn về nông thôn và bạn từng bị một đám người nhìn theo, lườm nguýt, thậm chí bị rượt đuổi, trêu chọc, bị đánh…
Hay, bạn đi học, bạn học giỏi nhất lớp và bạn bị đa số đố kỵ, ghen ghét, tìm đủ mọi cách để bôi nhọ bạn… Hay có lúc, bạn mặc một chiếc áo đẹp hơn, làm bạn nổi bật - bạn trông thật đáng ghét… Hay, bạn là con gái, nhưng bạn lại tỏ ra xuất sắc hơn cả đám con trai; bạn trẻ măng mà tỏ ra xuất sắc và bị những người "cây đa cây đề" trong cơ quan gọi là "ti toe"…
Và bạn từng kết luận: Đừng cố gắng tài hơn, khác người, hay nổi bật trong đám đông vì bạn sẽ bị đám đông cô lập và dựng chuyện. Bạn đã bao giờ tự hỏi điều đó nghĩa là gì chưa?
Vâng, tất cả những điều như thế và tương tự như thế, nói theo ông Nguyễn Trần Bạt, Tổng Giám đốc Tập đoàn Invest Consult Group, tác giả của nhiều nghiên cứu về phát triển và văn hóa, thì đó cũng là biểu hiện của kỳ thị. Ta bị kỳ thị khi ta không giống người khác, không giống với đa số. Ta bị kỳ thị bởi ta không chấp nhận theo chuẩn mực thông thường, không mặc cái áo mà mọi người đều mặc.
Theo một khía cạnh nào đó, gương mặt của kỳ thị được nhận diện bổ sung là nếu một người khác, hay hơn người - người đó sẽ bị kỳ thị; đa số người yếu kém và giống nhau ghét bỏ, chống lại một cá nhân, hay nhóm người khác biệt và xuất sắc; đa số đi cùng một con đường kỳ thị một thiểu số đi theo cách riêng của họ…
Ông Nguyễn Trần Bạt lý giải nguyên nhân của sự kỳ thị liên quan tới phát triển này là sự thiếu tự tin và mặc cảm. Theo logic này, bất kỳ khi nào ta thiếu tự tin và bị sự thiếu tự tin đeo đẳng, vũ khí duy nhất của ta là kỳ thị những gì khác ta.
Một vài ví dụ của loại kỳ thị này: Một số cán bộ của ta khi phải tiếp xúc với người nước ngoài thì tách ra, xúm lại với nhau và thích thú, chế nhạo sau lưng họ. Khi đi nước ngoài, thay vì đi thăm các công trình văn hóa, học hỏi nước bạn, chính những người này đi mua hàng, vào sòng bạc, vào nhà hàng đặc sản… để chứng tỏ có tiền và quên đi trong phút chốc sự kém cỏi của mình.
Cũng theo logic trên, ở Việt
Người viết bài này còn được nghe một vị cán bộ hẳn hoi nói về đại diện của một tổ chức đối tác nước ngoài thế này: "Cái thằng T. ba lô, lận đận xin việc, rõ khổ, khổ quá!". Nhưng chính vị cán bộ đó cũng có thời nổi tiếng là một "chuyên gia" đi thương thuyết tài chính với các đối tác nước ngoài và cũng rất giỏi… "xin" (!)
Một số cán bộ như thế khi làm nhiệm vụ quản lý tiền viện trợ ODA có lúc lại còn vác mặt lên với các đối tác nước ngoài, chê cho ít, khinh không thèm tiếp. Thái độ của một số cán bộ như thế đối với các tổ chức nước ngoài làm ở Việt
Theo cách nhìn của ông Nguyễn Trần Bạt, đó cũng là một kiểu kỳ thị: Kỳ thị kẻ giỏi hơn, tiên tiến hơn, giàu có hơn, văn minh hơn và đang giúp dân mình. Nghe thật ngược đời và quái gở, nhưng đây là điều có thật cần được nhận diện và phê phán.
Như vậy cùng với định nghĩa truyền thống về kỳ thị, mở rộng hơn, một xã hội kém phát triển còn có loại kỳ thị xuất phát từ mặc cảm, kém tự tin. Theo tôi, liều thuốc đặc trị bệnh kỳ thị này là: Học hỏi, phát triển và hội nhập các giá trị phổ quát của thế giới