Làm phim lịch sử ở Việt Nam: Tiền không phải là tất cả

Tốn nhiều giấy mực nhất là "Thái tổ Lý Công Uẩn", bộ phim nhựa 200 tỷ đầu tiên của Điện ảnh Việt Nam. Bộ phim ấy được chọn lựa từ cuộc thi kịch bản lớn, với giải thưởng cũng có giá trị lớn so với mặt bằng chung của các giải thưởng văn học nghệ thuật hiện nay. Dù không phải là kịch bản đoạt giải cao nhất nhưng "Thái tổ Lý Công Uẩn" vẫn được chọn vì nhiều lý do khác nhau.

Rồi sau đó, bắt đầu đến chuyện biên kịch Thiên Phúc đi kiện vì kịch bản phân cảnh đã bị sửa quá nhiều. Đấu thầu đạo diễn cũng là một "màn đấu" mà nhiều người cho là kỳ khôi nhất. Rồi cuối cùng, ông Lê Đức Tiến làm Giám đốc Hãng phim truyện Việt Nam và trở thành người tổng chỉ huy "công trình lịch sử bằng hình ảnh" này.

Từ đó, cuộc đua của hai đạo diễn Đỗ Minh Tuấn và Lưu Trọng Ninh đã trở nên quyết liệt hơn bao giờ hết. Lúc thì đạo diễn này bảo mình được chọn, lúc thì người kia khẳng định mình có vị trí quan trọng hơn và đẳng cấp... quốc tế hơn. Và cả hai đạo diễn cùng lên báo để diễn giải ý định của mình.

Lộ rõ tham vọng trở thành đạo diễn chính của bộ phim 200 tỷ này, đạo diễn Đỗ Minh Tuấn muốn tham gia vào mọi quá trình phim và đã không ngừng tranh luận trên báo chí, đến mức nhiều người còn lầm tưởng anh đã trở thành đạo diễn chính thức của bộ phim.

Nhưng đến khi cảm giác bộ phim ngày càng xa tay mình hơn, Đỗ Minh Tuấn đã thực hiện bài phỏng vấn giả tưởng "Chat cùng cụ Lý Công Uẩn" trên báo Vietnamnet.

Trong đó có đoạn: "Con đã phê phán sếp con điều hành dựa trên cảm tính. Con phát biểu: "Hôm nay tôi mới biết ý định của anh Tiến. Tôi thấy anh Tiến định giao cho Ninh làm đạo diễn chính, tôi làm phụ cho Ninh là ý định không có cơ sở.

Về tay nghề, tôi làm 6 phim thì 5 phim đạt chất lượng xuất khẩu (Ngọn đèn trong mơ được 15 nước mua, Vua bãi rác có 8 nước mua, Ký ức Điện Biên có 5 nước mua), hai phim đoạt giải quốc tế và ba phim Ngọn đèn trong mơ, Hoa của trời, Vua bãi rác được Viện phim Fukuoka mua lưu trữ. Phim của Ninh thì chẳng được giải quốc tế nào và chẳng nước nào mua.

Năm 2004, tại LHP Lorcarno, ông Giám đốc LHP Singapore chủ động gặp tôi đặt vấn đề chọn ba phim Dịch cười, Vua bãi rác và Ký ức Điện Biên tài trợ làm phụ đề để làm riêng một chương trình giới thiệu tôi tại LHP lần thứ 18. 

Sau đó, họ làm việc với Cục Điện ảnh, Cục lại đề nghị đưa thêm hai phim của Ninh vào làm một chương trình giới thiệu chung Đỗ Minh Tuấn và Lưu Trọng Ninh, tôi vẫn đứng trên Ninh.

Về quá trình tham gia dự án, tôi đã giành nhiều thời gian nghiên cứu và tự mình viết hai kịch bản, còn Ninh chỉ viết chung với hai người khác một kịch bản bị Hội đồng đánh giá là sai về lịch sử và văn hoá.

Về pháp lý, ngay từ năm 2005, tham gia đấu thầu đạo diễn, tôi đã đưa ra phương án xử lý kịch bản đúng y như phương án Hội đồng đã duyệt cho phép làm phim, trong khi đó Ninh đưa ra phương án bị Hội đồng cho là chệch hướng vì khai thác sâu vào chuyện ái tình của Lý Công Uẩn.

Nghĩa là thực ra tôi đã trúng thầu từ trước khi phim chuyển về cho Hãng. Vậy căn cứ vào đâu để anh Tiến định giao cho Ninh làm đạo diễn chính? Phải chăng có sự vận động hậu trường, móc ngoặc hay gây sức ép từ những thế lực đứng sau Ninh?"...

Đáng chú ý, trong lần trả lời phỏng vấn Báo Công an nhân dân cuối tuần, đạo diễn Đỗ Minh Tuấn đã ca ngợi cách điều hành của Giám đốc Lê Đức Tiến.

Và đến nay, thì Đỗ Minh Tuấn đã tạm ngừng việc tranh cãi trên báo chí, để đi thực hiện bộ phim truyền hình nhiều tập "Mùa cưới", bỏ lại "chiến trường" cho phía Giám đốc Lê Đức Tiến và Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội. Đã dấy lên những lo ngại về tính khả thi của bộ phim này.

Và quả thực, 200 tỷ không phải là quá lớn so với kinh phí điện ảnh của Mỹ (vốn được đầu tư theo hướng thương mại), nhưng là rất lớn so với bất cứ một nền điện ảnh nào trong khu vực.

Hơn nữa, đây không phải là kinh phí xã hội hóa mà là kinh phí do UBND TP Hà Nội đầu tư để làm một bộ phim về lịch sử kinh đô Thăng Long xưa. Bộ phim đó được ví như của để dành cho các thế hệ mai sau.

Nói thẳng ra, đây là tiền thuế của người dân gom góp lại. Và người dân tin giao cho những người nghệ sỹ, vốn được ngợi ca là những người tài giàu tâm huyết, thực hiện ước muốn của họ, để hình dung ra một thời đại mà Hà Nội vừa mới khai sinh. Rất tiếc, sau quá nhiều tranh cãi, thì lòng tin của người dân vào dự án này đã vợi đi quá nhiều.

Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội trả lời Báo Tuổi trẻ: "Sau hai tháng nữa, tôi biết chắc phim nếu được sản xuất sẽ chỉ như "Hoàng Lê Nhất thống chí" thì tôi sẽ đề xuất không tiếp tục làm phim nữa. Nhưng tôi tin chắc sẽ không có phim lịch sử nào dở như phim đó đâu".

Nhưng, đâu phải ai cũng biết rằng "Hoàng Lê Nhất thống chí" cũng từng được coi là một dự án phim truyền hình để thiết thực kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, được thực hiện những năm 1996-1997, sau đó chiếu được vài tập trên truyền hình đã bị dư luận phản ứng dữ dội, vì sự cẩu thả và coi thường những chi tiết lịch sử, vụng về trong dàn dựng.

Lấy một bộ phim như "Hoàng Lê Nhất thống chí" để làm tiêu chuẩn so sánh, kể như chính Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội cũng đang mất niềm tin vào những người đang thực hiện dự án "Thái tổ Lý Công Uẩn" và đã có tín hiệu, nếu không khả thi thì sẽ dừng lại.

"Trần Thủ Độ" có quy mô nhỏ hơn "Thái tổ Lý Công Uẩn", nhưng cũng được coi là dự án phim lịch sử hoành tráng được đặt hàng. Tới tháng 3/2010 phải giao phim, nhưng đến nay dường như bộ phim vẫn còn trên giấy. Phim trường chưa xong, diễn viên chưa chọn.

Sở dĩ có nguyên nhân này là có sự "thay ngựa giữa dòng", khi đạo diễn Phi Tiến Sơn nhận dự án ban đầu, nhưng sau khi đi khảo sát các phim trường Trung Quốc về là... "nhường" lại cho đạo diễn Đào Duy Phúc, còn Phi Tiến Sơn đi "đánh thuê" cho Trung tâm Sản xuất phim truyền hình Việt Nam, làm dự án phim giáo dục lên tới hơn 100 tập.

Phi Tiến Sơn không nói rõ vì sao anh rời bỏ bộ phim mà anh từng nói trên báo là rất tâm huyết. Nhưng có thể hiểu, bộ phim này nếu thực hiện sẽ không được như anh mong đợi.

Hoặc một giả thuyết khác, anh thấy mình không đủ sức để làm bộ phim lịch sử hay trong thời điểm hiện nay. Đào Duy Phúc bước vào cuộc trong tình trạng "tay trắng".

Người ta rất khó để hình dung ra được bộ phim sẽ có "bộ mặt" như thế nào khi mà mọi thứ vẫn còn trên giấy và trong suy nghĩ của đạo diễn. "Trần Thủ Độ" được hứa hẹn sẽ bấm máy đầu năm 2009. Nhưng chưa ai biết điều gì sẽ đến vì hoàn toàn có thể còn nhiều thay đổi diễn ra trong những ngày tới đây.

Nhìn lại quá trình vận hành hai dự án này mới nhận ra, nhiều nhà làm phim thường "giương oai" trên các phương tiện truyền thông, nhưng trên thực tế lại tỏ ra rất... "yếu bóng vía".

Cụ thể là, với "Thái tổ Lý Công Uẩn", người ta từng tính chuyện thuê phim trường nước ngoài và thuê đạo diễn Trung Quốc. Còn Trần Thủ Độ, Giám đốc Hãng phim truyện 1 Tất Bình cho rằng, hoàn toàn có thể thuê diễn viên Trung Quốc, Hàn Quốc để vào vai Trần Thị Dung, một vai nữ chính quan trọng trong phim, đồng thời là một nhân vật nữ trong lịch sử Việt Nam!

Đã có quá nhiều tranh cãi trong những yếu tố mang tính lịch sử như vậy, về phục trang, về chi tiết bối cảnh, về diễn viên và cả về phim trường nữa. Không một ai đủ tự tin để khẳng định, mình sẽ làm ra được một bộ phim hay, trong khi rõ ràng với kinh phí như hiện nay là không quá thấp.

Vì kém tự tin, nên đã có những đoàn phim đi khảo sát các phim trường, đã phải thay ngựa giữa dòng... với rất nhiều tốn kém. Chẳng hạn như để vận hành dự án, Hãng phim truyện Việt Nam đã chi lên tới bạc tỷ, mà chưa hề có dấu hiệu nào khẳng định bộ phim sẽ được đưa vào sản xuất.

Hay như trường hợp đạo diễn Phi Tiến Sơn, với rất nhiều công chuẩn bị, nhưng rồi lại bỏ hẳn để không liên quan tới dự án. Vậy thì, một cách hiểu đơn giản nhất, những chi phí không nhỏ đó sẽ phải tính vào kinh phí của dự án làm phim.

Câu hỏi lớn đặt ra chính là, tại sao chúng ta đang kêu ca thiếu kinh phí làm phim mà không một ai đặt ra vấn đề cần phải quản lý kinh phí được cấp như thế nào, để không thất thoát và không lãng phí như thời gian qua?

Và tại sao các đạo diễn hay các hãng phim, không một ai đủ dũng cảm để nói lời từ chối khi mình không đủ năng lực thực hiện một bộ phim lịch sử trong thời điểm này?

Đó chính là câu chuyện cái tài và cái tâm của những người làm phim. Những câu hỏi đó, ít nhất tới thời điểm này, chưa có câu trả lời.