Làng nghề Tôn Đản, TP HCM: Thấp thỏm với cây đàn
Không còn thời đàn sản xuất trong xóm đàn Tôn Đản, TP HCM, ào ào tỏa ra thị trường trong nước và nước ngoài, lại thêm đất chật người đông, nhiều gia đình sản xuất bỏ nghề. Số còn lại lay lắt với nghề, trong khi một số khác tìm đất ngoại tỉnh rộng rãi hơn mở cơ sở.
Nhiều thợ tay nghề cao chấp nhận làm thuê ăn lương cho công ty nước ngoài, một số khác loay hoay tìm hướng phát triển, nhưng dù được bạn hàng đánh giá chất lượng sản phẩm khá cao nhưng do thiếu sự liên kết đầu tư, quy mô sản xuất nhỏ lẻ nên vẫn phải chấp nhận thua thiệt, để sản phẩm đội tên thương hiệu khác chờ "vốn", chờ thời.
Từ những dấu tích thời cực thịnh
Vừa dừng xe đầu ngách phố dẫn vào xóm đàn Tôn Đản, phường 15, quận 4, TP HCM, chúng tôi đã nghe tiếng lách cách của đục đẽo đặc trưng của nghề sản xuất đàn thủ công truyền thống.
Mặc cái nắng nóng hầm hập đầu giờ chiều, giữa không gian ngột ngạt mùi hóa chất, tại xưởng sản xuất guitare Đức, 5-6 người thợ đánh lưng trần, mải miết hì hụi làm đàn.
Tiếng là cơ sở sản xuất nhưng thực ra đây chỉ là căn nhà nhỏ khoảng trên 30m2, trên nóc, dưới sàn chật ních nguyên liệu, đàn mộc và đàn thành phẩm đủ loại, từ guitare classic, violon đến madolin, cổ nhạc.
Cụ ông Phạm Văn Để, nguyên chủ xưởng cho biết: Nghề sản xuất đàn tại đây đã hình thành, phát triển từ hơn nửa thế kỷ trước. Ban đầu chỉ là những người Việt có nghề mộc nhận sửa chữa những cây đàn bị hỏng của các cố đạo, lính viễn chinh Pháp. Đàn hiếm, muốn có một cây để dùng, người chơi phải nhờ cậy mua từ nước ngoài chuyển về, chịu giá rất đắt. Thế nên, nhiều người đã mày mò học, mua đàn cũ, hỏng, tháo từng bộ phận để tìm hiểu cho rõ ngọn ngành.
Nắm bắt nhu cầu, nhiều người có tiền đổ vốn đầu tư, nhập nguyên vật liệu, tổ chức lập xưởng, thuê thợ về sản xuất thủ công. Người vốn nhỏ hơn thì phân phối về các nhóm gia đình tại Tôn Đản gia công.
Thời cực thịnh, nhiều cửa hiệu tiêu thụ đàn Tôn Đản nổi tiếng: Mỹ Tiến, Phùng Đinh, Quảng Thành… mọc lên sát hai phố Hồ Văn Ngà, Lê Thị Hồng Gấm. Có tiệm nhập một thùng khóa, phím… sản xuất được hàng ngàn cây đàn. Một số thợ tay nghề đặc biệt cao được ưu ái cấp cả chỗ ở, phương tiện đi lại…
Ngày mới giải phóng, nhiều người ngỡ nghề đàn cũng biến mất song chỉ vài năm sau, quy hoạch thành hợp tác xã, đơn hàng lại tấp nập đổ về. Hết thời bao cấp, các hộ sản xuất lại long đong. Đất chật, người đông, có thời điểm đàn organ tràn ngập thị trường, sản phẩm không tiêu thụ được, nhiều hộ sản xuất lần lượt bỏ nghề.
Đến nay, cả xóm chỉ còn khoảng chục cơ sở duy trì nghề cũ. Sản phẩm chủ yếu xuất về các tỉnh miền Tây, một số theo thương lái sang Campuchia, Lào…
Hai con phố chuyên buôn bán đàn xưa, nay cũng được thế hệ con cháu chuyển sang kinh doanh dịch vụ và các mặt hàng khác. Dấu ấn một thời vàng son của nghề chỉ còn lưu giữ qua nhiều cây đàn các loại được treo trên tường mỗi phòng tiếp tân như một sự hoài niệm của mỗi chủ nhân.
Đến nỗi buồn "áo gấm đi đêm"
Trao đổi với chúng tôi, hầu hết những người có thâm niên trong nghề đều khẳng định: Không kể hàng làng nhàng, rất nhiều bạn hàng nước ngoài, kể cả người Nhật, Mỹ, Singapore, Malaysia, Hàn Quốc đều nhận xét những cây đàn kỹ (đàn cao cấp) do Việt Nam sản xuất có chất lượng không kém nhiều loại đàn của nước ngoài nhưng giá thành thấp hơn rất nhiều vì không có thương hiệu riêng.
Chỉ có thể nhận diện người sản xuất qua tên, địa chỉ, số điện thoại được viết bằng tay lên mặt trong của mỗi cây đàn. Tuy nhiên, lấy lý do bí mật làm ăn, phần lớn các cây đàn xuất ra nước ngoài lại không được thương lái đồng ý để bất kỳ một dấu hiệu nào của người sản xuất.
Anh Quý, chủ tiệm đàn Cung Chiều trên phố Nguyễn Thiện Thuật cho biết: Trước đây gia đình cũng "đóng đô" ở xóm Tôn Đản. Sau này, muốn mở rộng cơ sở sản xuất nên dời về Hố Nai. Chưa bao giờ số lượng đàn của gia đình tiêu thụ nhiều như bây giờ. Mỗi tháng, cơ sở xuất xưởng cả ngàn chiếc đi các tỉnh, thành trong nước, sang Lào, Campuchia và khoảng 200 cây đàn kỹ qua
Tuy nhiên, với những số lượng đàn được các thương nhân nước ngoài đặt sản xuất riêng với giá khoảng 400 - 500 USD/chiếc thì không bao giờ được để bất kỳ một dấu hiệu riêng. Nhiều vị khách còn buộc việc giữ kín tên tuổi của họ như một điều khoản bắt buộc phải thực hiện trong hợp đồng.
Theo chủ tiệm đàn Minh Hương, số lượng người còn đủ trình độ tay nghề làm đàn kỹ ở TP HCM hiện nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Hầu hết những người này đều có những ngón nghề đặc biệt nhất định nên được khá nhiều công ty nước ngoài săn đón.
Đã có thời, anh chấp nhận theo bạn vào làm cho công ty sản xuất đàn của Đài Loan, được trả mức lương gấp 4 lần trưởng phòng nhân sự nhưng tiếc tâm huyết 30 năm gắn bó với nghề, anh lại lầm lũi quay trở lại với xưởng sản xuất nhỏ không đầy 30m2 của riêng mình.
Biết anh sở hữu loại keo "độc", cây đàn sử dụng loại keo này ít chịu tác động của yếu tố thời tiết nên dù anh từ chối hợp tác, công ty này vẫn liên tục tìm cách khai thác song đều thất bại. Cho đến nay, anh vẫn không chấp nhận sản xuất đàn đại trà, chỉ nhận làm đàn kỹ.
Không đến nỗi chịu sức ép về mưu sinh nhưng ngày ngày lướt web, biết 100% cây đàn mình làm, chỉ được bán vài trăm USD, được thương lái mang ra nước ngoài bán với giá trên cả ngàn USD mà phải mang thương hiệu khác, anh không thể không chạnh lòng buồn.
Và không chỉ có Minh Hương, không ít người gắn bó với nghề làm đàn hiện nay vẫn không thôi mơ ước về một thương hiệu đàn Việt