Năm Tỵ nói chuyện rắn:

Lê Quý Đôn và bài thơ về rắn

14:55 12/02/2013
Bài thơ có nội dung, ý tứ sâu sắc, dẫn cả điển tích về Khổng Tử, Mạnh Tử (nước Trâu là quê hương của Khổng Tử, nước Lỗ là quê hương của Mạnh Tử), lại hoàn toàn đúng niêm luật của thể thơ thất ngôn bát cú và thể hiện rõ chủ đề hứa chăm học mà người ra đề đã yêu cầu.

Lê Quý Đôn là nhà bác học nổi tiếng của nước ta ở thế kỷ XVIII. Ông sinh ngày 5/7/1726 tại xã Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam Hạ (nay là xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình).

Bố Lê Quý Đôn là Lê Trọng Thứ đỗ tiến sĩ năm 1724, làm quan đến chức Hình Bộ thượng thư.

Từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi danh thần đồng, 2 tuổi đã biết chữ, 5 tuổi đọc được nhiều bài Kinh Thi, 10 tuổi đã thông thạo lịch sử, một ngày đọc thuộc hàng chục cuốn sách, cất bút là thành thơ, thành phú. Bài thơ rắn của ông là một bài thơ nổi tiếng, đời đời lưu truyền như là một tác phẩm vô tiền khoáng hậu.

Chuyện kể rằng, quan Nghè Thứ (bố Lê Quý Đôn) là người tài trí, thanh liêm, học vấn uyên thâm, giỏi văn chương, thơ phú, được giới văn nhân khoa bảng hết sức trọng vọng. Hôm nọ, có một người tìm tới tham quan Nghè Thứ. Đến đầu làng, thấy một lũ trẻ tắm truồng trong ao, vị khách hỏi thăm:

- Cháu nào biết nhà quan Nghè Thứ hãy chỉ đường giúp ta!

Một cậu bé chừng bảy, tám tuổi, mặt mũi sáng sủa, chạy lên bờ hỏi:

- Ông đến nhà quan Nghè Thứ chơi, hẳn ông là người giỏi chữ. Vậy cháu đố ông biết đây là chữ gì. Nói được, cháu chỉ nhà cho.

Nói rồi, cậu bé (đang ở truồng) dạng hai chân và hai tay ra, nhìn vào ông khách. Vị khách trả lời ngay:

- Đó là chữ Đại chứ gì mà phải đố!

(Chữ Đại tiếng Hán khi viết giống như một người có đầu, dang hai tay và hai chân ra).

Không ngờ, thằng bé lắc đầu, nói to:

- Sai rồi! Đó là chữ Thái, ông ạ!

(Chữ Thái giống chữ Đại, nhưng có dấu chấm ở dưới tựa như của quý của thằng bé. Điều này do sơ ý, vị khách không thấy).

Cậu bé nói xong, chạy biến vào làng.

…Khi đến nhà quan Nghè Thứ, ông khách kể lại câu chuyện đố chữ lúc nãy và nói: Trẻ con làng này thông minh quá. Đứa trẻ đố chữ tôi lúc nãy ắt sau này phải là người tài giỏi!

Quan Nghè bảo con mang trà ra. Vừa nhìn thấy khách, cậu bé vội cúi đầu lí nhí chào. Khách “à” lên một tiếng, sửng sốt:

- Hóa ra đây chính là cậu bé đố chữ tôi lúc nãy!

Quan Nghè Thứ nổi giận, bảo cậu bé mang roi ra, nằm lên giường. Ông khách vội đứng lên xin tha cho cậu bé. Hỏi tên mới biết cậu là Lê Quý Đôn. Để quan Nghè bớt giận, khách bảo Lê Quý Đôn:

- Nếu muốn khỏi đòn thì cháu phải làm một bài thơ tạ tội.

Lê Quý Đôn ngẩng đầu thưa:

- Xin bác ra đề ạ!

- Ta ra đề thì khó lắm đấy, nên cho cháu tự suy nghĩ.

- Xin bác cứ ra đề, cháu xin lĩnh ý.

- Vậy ta ra đề là: “Rắn đầu biếng học”, phải làm thơ Nôm, thơ thất ngôn bát cú và phải hứa chăm học.

Chỉ trong chốc lát, Lê Quý Đôn đã ứng khẩu đọc:

Chẳng phải liu điu cũng giống nhà
Rắn đầu biếng học lẽ không tha
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ
Nay thét mai gầm rát cổ cha
Ráo mép chỉ quen tuồng lếu láo
Lằn lưng cam chịu vệt dăm ba
Từ nay Trâu, Lỗ xin siêng học
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.

Vừa nghe xong, ông khách kinh ngạc kêu lên:

- Giỏi quá! Giỏi quá! Đúng là thần đồng!

Cái hay, cái độc đáo của bài thơ là ở chỗ Lê Quý Đôn đã đưa tên rắn vào từng câu thơ, mỗi câu thơ có tên một loài rắn: rắn liu điu (câu 1), rắn đầu (câu 2), hổ lửa (câu 3), mai gầm (câu 4), rắn ráo (câu 5), thằn lằn (câu 6), hổ trâu (câu 7), hổ mang (câu 8).

Bài thơ có nội dung, ý tứ sâu sắc, dẫn cả điển tích về Khổng Tử, Mạnh Tử (nước Trâu là quê hương của Khổng Tử, nước Lỗ là quê hương của Mạnh Tử), lại hoàn toàn đúng niêm luật của thể thơ thất ngôn bát cú và thể hiện rõ chủ đề hứa chăm học mà người ra đề đã yêu cầu.

Lê Quý Đôn sau này trở thành nhà sử học, nhà thơ, nhà giáo, nhà chính trị tư tưởng lỗi lạc, có nhiều đóng góp to lớn đối với đương thời và cả hậu thế

Phạm Hồng (Sưu tầm) (Báo CAND Tết 2013)

Tối 1/4, thông tin với phóng viên, lãnh đạo Phòng Cảnh sát giao thông cho biết, liên ngành Công an TP Hà Nội và Sở Xây dựng Hà Nội vừa có đề xuất UBND TP Hà Nội điều chỉnh Quyết định 01/2026, nới lỏng quy định, cho phép dòng xe bán tải lưu thông như xe con.

Điển hình như ứng dụng “Mar Vay” đã lợi dụng hình ảnh, tên gọi và mức độ nhận diện thương hiệu của Ngân hàng TMCP Hàng Hải Việt Nam (MSB) để dụ dỗ khách hàng cài đặt ứng dụng, cung cấp thông tin cá nhân và thực hiện các giao dịch tài chính, sau đó lừa đảo.

Ma túy tiếp tục “nóng” trên cả đường hàng không và đường bộ khi các đường dây xuyên quốc gia gia tăng hoạt động. Chỉ trong 2 tháng đầu năm, hải quan đã phát hiện 35 vụ, bóc gỡ nhiều mắt xích vận chuyển ma túy xuyên quốc gia. Đáng lo ngại, thủ đoạn ngụy trang ngày càng tinh vi, từ việc giấu trong viên con nhộng, hộp bim bim cho đến các gói kẹo, với mục đích qua mặt cơ quan kiểm tra, tiềm ẩn gây nguy cơ lớn cho cộng đồng.

Chiều 1/4, Trại giam Xuân Lộc (Cục Cảnh sát Quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng - Cục C10 - Bộ Công an; đóng quân tại ấp Phượng Vỹ, xã Xuân Thành, tỉnh Đồng Nai) tổ chức Lễ kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập đơn vị (01/4/1976 – 01/4/2026). 

Trong bối cảnh tình hình thế giới có nhiều biến động phức tạp, đặc biệt là những bất ổn liên quan đến an ninh năng lượng toàn cầu, vừa qua, chuyến thăm chính thức tới Liên bang Nga của Thủ tướng Phạm Minh Chính mang ý nghĩa hết sức quan trọng cả về chính trị, kinh tế và chiến lược lâu dài. Cùng với đó, lãnh đạo Đảng, Nhà nước ta làm việc với nhiều đối tác như Nhật Bản, UAE, Qatar… nhằm trao đổi, hợp tác đảm bảo nguồn cung năng lượng trong bối cảnh xung đột căng thẳng tại Trung Đông.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm 31/3 đã đưa ra tuyên bố mới về Iran trong thông điệp phát đi nhân dịp lễ Quá hải (Passover). Giới quan sát nhận định, tuyên bố này được xem là sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách Israel đánh giá đối thủ, sau nhiều tuần triển khai chiến dịch quân sự nhằm vào Tehran.

Quá trình điều tra, bước đầu Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT), Công an tỉnh Phú Thọ xác định, các bị can đã có hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến các nhóm tội danh: “Gây ô nhiễm môi trường”; “Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi”; “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”; “Chứa mại dâm”; “Tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng”; “Mua bán trái phép hóa đơn”;“Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên”.

Trong bối cảnh giao mùa, số ca mắc cúm A đang tăng, việc chủ động phòng bệnh bằng vaccine cúm hàng năm giúp bảo vệ sức khỏe, giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.

Dưới sự chỉ đạo sát sao của Ban Giám đốc Công an TP Hà Nội, Đội 7, Phòng Cảnh sát kinh tế đã triệt phá thành công đường dây giết, mổ, tiêu thụ gần 300 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả Châu Phi; khởi tố 8 bị can về các tội “Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm”, “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản” và “Giả mạo trong công tác”.

Sau nhiều tháng xảy ra trận lũ lớn vào cuối tháng 10, đầu tháng 11/2025, đến nay dòng sông Tả Trạch chảy qua địa bàn xã Khe Tre (TP Huế) đã và đang bị bồi lấp nghiêm trọng. Tình trạng này khiến người dân địa phương sinh sống dọc 2 bên bờ sông lo ngại do dòng chảy con sông thay đổi và nguy cơ cao xảy ra sạt lở, uy hiếp nhà dân.

©2004. Bản quyền thuộc về Báo Công An Nhân Dân.
®Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Báo Công An Nhân Dân.
English | 中文