“Mối tình đầu” và những gương mặt nghệ sỹ tài danh

Ngay khi phim ra mắt khán giả (năm 1978), “Mối tình đầu” đã lập tức tạo cơn sốt ở các điểm chiếu bóng trong cả nước. Hàng triệu lượt người xếp hàng mua vé xe phim, để được khóc cười cùng nhân vật, khi lần đầu tiên trên màn ảnh Việt Nam, một vấn đề xã hội đã được phản ánh đến tận cùng trong những bi tráng, chứa nhiều thông điệp. Ba Duy, Diễm Hương từng trở thành những nhân vật điển hình một thời gian dài…

Với ý nghĩa nhân văn ở tầm cao, “Mối tình đầu” đã giành được nhiều giải thưởng quốc tế và trong nước: Giải Nhất UNESCO tại Liên hoan phim Quốc tế (LHPQT) Karlovy Vary 1978, giải Bạc LHPQT Tân hiện thực Italia 1981, giải Bông sen Bạc tại LHP Việt Nam 1978 cùng giải Đạo diễn xuất sắc và giải Diễn viên xuất sắc.

Hân hoan cùng đoàn quân tiến vào giải phóng miền Nam, được chứng kiến những giây phút sụp đổ của chính quyền ngụy, ĐD Hải Ninh đã có ngay khúc tráng ca “Thành phố lúc rạng đông” (giải Bồ câu Vàng tại LHPQT Leipzig 1975 và Bông sen Vàng tại LHPVN 1975). Nhưng khi bứt khỏi niềm vui của ngày toàn thắng, đối mặt với xã hội Sài Gòn lúc ấy, ông nhận ra đâu chỉ có những nạn nhân của chiến tranh súng đạn, mà ngay ở “hòn ngọc Viễn Đông” này còn có những nạn nhân của một cuộc chiến khác, quyết liệt không kém: chiến tranh tâm lý. Những viên đạn bọc đường của kẻ thù đã ru ngủ một bộ phận thanh niên trong chủ nghĩa hiện sinh, vùi mình vào cuộc sống sa đọa, không nhìn rõ kẻ thù và quên đi nhiệm vụ với đất nước.

Bức xúc này đã khiến ĐD Hải Ninh trở trăn tìm cách lý giải, góp phần định hướng tư tưởng cho lớp trẻ. Từ truyện ngắn “Một nhóm bụi đời” của Nguyễn Hiểu Trường (Trần Bạch Đằng), cộng với chất liệu cuộc sống, một lần nữa (sau thành công của “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” và “Em bé Hà Nội”), nhà ĐD tài danh Hải Ninh và biên kịch nổi tiếng Hoàng Tích Chỉ lại bắt tay nhau để cùng xây dựng kịch bản cho phim “Mối tình đầu”, xoay quanh bi kịch tình yêu của Ba Duy – Diễm Hương, những thanh niên trong vùng tạm chiếm.

Thông tin về những trại mồ côi trá hình (thực ra là “lò” đào tạo những gián điệp nhí) của Mỹ, vụ nổ máy bay chở mấy trăm em bé mồ côi “di tản” qua Mỹ, đã là chất liệu giúp các tác giả đẩy nội dung phim tiếp cận với các vấn đề nóng bỏng, khi lột mặt nạ nhân đạo của nhân viên tình báo CIA Jackson trong cảnh hắn trao tập tài liệu do “bọn trẻ mồ côi” được nuôi “nhân đạo” thu thập được cho đồng nghiệp và chỉ vào những đứa bé lăn lóc trong khoang máy bay chuẩn bị di tản, thì thào: “Đây là bảo bối của chúng ta. Nếu cuộc chiến này thất bại, thì 10 năm, 20 năm sau những đứa trẻ này sẽ trở lại!”.

Thông điệp mà các nhà làm phim đặt ra từ gần 30 năm trước thật sâu xa: Không thể lãng quên nhiệm vụ bảo vệ thành quả cách mạng! Hãy cảnh giác trước những âm mưu “hậu chiến” của người Mỹ trước khi rút chạy!

Bản thân ĐD Hải Ninh “một thước đất bên kia chiến tuyến tôi cũng chưa biết”, thiếu vốn sống ở xã hội cũ, hơn nữa, sở trường của ông là phim sử thi hoành tráng, nên việc viết kịch bản và dàn dựng đều rất khó khăn. Vì thế, mặc dù đã dành nhiều thời gian để nghiên cứu, tìm hiểu thực tế, ông vẫn muốn diễn viên chính là người Sài Gòn để am tường thực tế hơn. Do vậy, ban đầu, ông định chọn Lý Huỳnh, còn bởi vẻ đẹp mạnh mẽ, ngang tàng, thích hợp cho một Ba Duy bụi đời. Nhưng rồi, khi thử vai, cùng với ngoại hình rất đẹp trai, giống với nhân vật, NSND Thế Anh đã hoàn toàn chinh phục ĐD ở diễn xuất có thần và bản lĩnh thể hiện hiếm thấy, mà sau này, một tiến sĩ người Đức đã nhận xét: “Diễn viên tầm cỡ thế giới!”.

Một mảng khá đậm nét trong phim là về xã hội đen, nên để dàn dựng không bị “phô”, ĐD Hải Ninh phải cùng người bạn thân thiết là ĐD Hồng Sến nhiều lần “mò” vào các hộp đêm trên đường Lê Lợi, Tp. Hồ Chí Minh để tận mắt thấy hơi thở, cách trang trí, ánh sáng, v.v… của hộp đêm. Đây là sự dũng cảm của người nghệ sĩ, bởi bối cảnh thời đó, bất kỳ ai đặt chân vào chốn này đều dễ bị đánh giá thấp về đạo đức.

Ông bảo: “Bản lĩnh của người làm nghề cho phép tôi không bị trói buộc vào những quan niệm vu vơ, nếu không, tôi sẽ chẳng có được kiến thức thực tế”. Cũng vì để làm phim “Mối tình đầu”, ĐD Hải Ninh đã bỏ cả chuyến tu nghiệp tại nước ngoài, bởi “với tôi, Sài Gòn mới được giải phóng còn hấp dẫn hơn bất cứ nước nào!”.

NSND Thế Anh cũng từng phải “lăn lóc” hàng tháng trời trong các ổ ma túy để có “những cảnh diễn xuất về xì ke đến nay chưa diễn viên nào vượt qua được” như lời NSND Hải Ninh. Với trình độ kỹ thuật biểu diễn cao, Thế Anh đã thành công trong thể hiện sự va đập giữa hai ý thức hệ, giữa bi và tráng một cách hoàn hảo.

Còn “Người đẹp Tây đô”– ca sĩ Băng Châu – khi nhân viên hóa trang chụp chiếc đầu trọc lên đầu để vào vai nữ chúa Thiên Nga, chị đã hét lên và giật ra vì kinh sợ! ĐD Hải Ninh phải thuyết phục mãi, Băng Châu mới đồng ý. Thế mà, khi chia tay đoàn làm phim, chị xin một vài kiểu ảnh để kỷ niệm thì thật bất ngờ là chị lại chọn những tấm ảnh phải hóa trang không có tóc! (Mới đây, ĐD Nhuệ Giang, con dâu của NSND Hải Ninh đi dự liên hoan phim tại Los Angeles đã tình cờ gặp lại “nữ chúa Thiên Nga” và dẫu chỉ lần đầu biết nhau, nhưng nhờ ký ức về phim “Mối tình đầu”, những người nghệ sĩ của hai thế hệ đã cảm thấy như gắn bó với nhau tự thuở nào!).

Với “Mối tình đầu”, NSND Hải Ninh đã là ĐD đầu tiên “mạnh tay” đưa lên phim những điều vốn bị coi là vùng cấm, để thể hiện trọn vẹn ý đồ nghệ thuật của mình. Chỉ cảnh Jackson giật tung áo của Diễm Hương, mà khi phim chưa hoàn thành, ông đã nghe không ít đồng nghiệp ở Hà Nội phản ứng rằng “hơi quá liều khi đưa sex lên màn ảnh”! (Chả thế mà ngày đó, tôi còn nhớ, các tấm áp phích quảng cáo chiếu phim “Mối tình đầu” ở quê tôi đều có thêm dòng chữ “cấm trẻ em dưới 16 tuổi xem phim”.)

Với chủ ý làm bật lên sự thật khách quan cùng quá trình chuyển biến tư tưởng của Ba Duy trước khi có nhận thức đúng đắn về cách mạng, NSND Hải Ninh để cho nhân vật của mình phát biểu “ghét Mỹ nhưng cũng không ưa Việt Cộng”. Khi chị Hai Lan hỏi anh vì sao ghét Mỹ mà không đi theo các tổ chức tiến bộ khác, vì thế, mà đoạn phim này suýt bị cắt khi chiếu thử!

Nhưng người ĐD này đâu dễ lùi bước trước khát vọng nghệ thuật. Ông tâm sự: “Nghệ thuật kịch bao giờ cũng thắt nút và ở đây là thắt nút số phận con người. Vì thế, người đạo diễn phải có bản lĩnh vững vàng cùng kiến thức xã hội, hiểu biết tâm lý, để thể hiện vấn đề logic cho người xem hiểu được điều cần nói chứ không thể hô khẩu hiệu. Ba Duy, từ tư tưởng mơ hồ về kẻ thù, đến nhận thức đúng đã phải trả giá. Cái chết của Diễm Hương  – mối tình đầu của 2 người – do chính chồng cô, một nhân viên tình báo Mỹ đội lốt dân thường thả độc, mới giúp Ba Duy tỉnh ngộ, hiểu rằng, môi trường mà mình đang sống bấy lâu nay quả thực ô nhiễm nặng nề!”.

Với nỗ lực rất chuyên nghiệp, sự lao động nghệ thuật hết mình của cả ĐD lẫn từng diễn viên, “Mối tình đầu” đã thành công khi phản ánh chân thực xã hội Sài Gòn trước giải phóng. Nhiều người không tin Thế Anh và Diễm Hương là người Hà Nội, mà phải là người Sài Gòn mới am hiểu đến từng ngõ ngách đô thành, để lột tả sắc nét, chân thật, sống động và có tính khái quát cao xã hội miền Nam lúc bấy giờ đến thế.

Với việc xây dựng nhiều tuyến nhân vật đan xen, kết nối và sự lý giải cặn kẽ lối sống thác loạn, “Mối tình đầu” đã có ý nghĩa xã hội sâu rộng. Phim đã ghi vào lịch sử Điện ảnh Việt Nam một dấu ấn rực rỡ khi nhận được sự hưởng ứng nồng nhiệt của cả khán giả trong lẫn ngoài nước. ĐD Hải Ninh có quyền tự hào rằng, cho đến nay, Điện ảnh Việt Nam chưa phim nào vượt qua “Mối tình đầu” về lượng khán giả, đồng thời, thông qua câu chuyện đời Ba Duy, ông cũng là người dự báo vấn đề ma túy lây lan rất sớm. Sau 30 năm miền Nam giải phóng, phim “Mối tình đầu” còn có thêm vai trò quan trọng khi đã ghi lại được nguyên xi toàn cảnh Sài Gòn thời chống Mỹ. Đây chính là giá trị lớn của phim về mặt khảo cổ học.

Phải là một tình yêu nghề đắm đuối, sức sáng tạo nghệ thuật tràn đầy cùng kiến thức uyên thâm và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng, người nghệ sĩ mới mang lại được cho công chúng những điều mong đợi như thế