Nét đẹp hoa văn của dân tộc M'nông ở Tây Nguyên

Hoa văn không chỉ thể hiện nghệ thuật đặc sắc riêng biệt mà còn thể hiện những quan niệm tâm linh, tâm tư, tình cảm, cũng như những ước vọng về một cuộc sống an bình hoà thuận với thiên nhiên… Hoa văn mang các hình tượng như mặt trời, hạt lúa, hình người, hình thú… và được thể hiện rõ nét nhất trên trang phục, bồ lúa, cây nêu trong lễ hội, trang trí nhà cửa, nhà mồ…

Trong đời sống của đồng bào dân tộc Tây Nguyên nói chung, đồng bào M'nông nói riêng thì trong các nghi lễ truyền thống, người M'nông đặc biệt quan tâm đến trang phục. Trong đó, nhóm M'nông R'lâm, M'nông Bih, M'nông Gah, M'nông Kuênh, do địa bàn cư trú gần người Ê đê nên trang phục của họ gần giống người Ê đê; nhưng điểm đặc biệt thể hiện ở trang phục phụ nữ M'nông chủ yếu là bộ áo váy, những dải hoa văn được trang trí trên thân váy cầu kỳ và màu sắc rực rỡ hơn ở váy của người Ê đê.

Cách trang trí trên trang phục chính là yếu tố hỗ trợ đắc lực cho không gian sinh tồn, làm nổi bật lên những đường nét cụ thể sinh động trong cuộc sống, tôn thêm vẻ đẹp âm thanh, màu sắc của đêm hội hùng vĩ Tây Nguyên.

Trang phục được đồng bào thêu dệt từ những quan niệm, tín ngưỡng… thể hiện rõ qua cách bố trí màu sắc, hình thù lấy từ thiên nhiên như màu xanh là màu của đất trời - núi sông; màu đen tượng trưng cho đất đai; màu đỏ tượng trưng cho sự dũng cảm, sức mạnh siêu nhiên, khát vọng tình yêu; còn màu vàng là của ánh sáng…

Những chi tiết hoa văn được bố trí theo sọc ngang của trang phục là những hình tam giác nối kết lồng ghép vào nhau và được điểm bằng hình ảnh chim, thú, cỏ cây hoặc những hình ảnh sinh hoạt cộng đồng.

Trên trang phục thổ cẩm của người M'nông còn được trang trí bằng những hình mẫu tự La tinh có cấu trúc cân đối, hoặc là những con số.

Còn trong sinh hoạt cộng đồng ở các lễ hội của đồng bào, ta dễ nhận thấy màu sắc hoa văn qua hình ảnh cây nêu. Hoa văn trên cây nêu được trình bày khá bài bản với gam màu trắng, đỏ và đen với những hình khối chạy dọc cây nêu tạo nên sự uy nghi, linh thiêng của lễ hội, đầu ngọn cây nêu thường được kết những cánh chim, khúc tre ngắn với ý nghĩa thông tin cho tổ tiên về dự lễ hội của bon làng.

Nét đẹp hoa văn còn thể hiện trong việc trang trí nhà cửa. Ngôi nhà người M'nông thường được làm theo kiểu 4 mái, cửa vào nhà mở ở đầu hiên trái tạo nên sự ấm cúng, kín đáo của ngôi nhà.

Kiểu trang trí hoa văn trên nhà thường mang hình dáng của những dòng sông, con bướm, hòn đá vì họ quan niệm rằng con người vốn sinh ra từ nước, đá và con bướm. Các vật dụng trong sinh hoạt hàng ngày như rìu, cồng chiêng, ché rượu cần… cũng được chạm trổ những đường nét hoa văn rất đẹp.

Đối với người M'nông thì nhà mồ có một ý nghĩa tâm linh thiêng liêng. Do đó, tinh hoa của hoa văn được thể hiện hết sức độc đáo qua cách trang trí nhà mồ. Đây là kiến trúc đặc trưng của văn hoá tín ngưỡng người M'nông trong quá trình hình thành và phát triển.

Tuy có nhiều điểm khác nhau trong trang trí nhà mồ của các nhánh người M'nông, nhưng kiến trúc nhà mồ đều có điểm chung mang tính đặc trưng ở nghệ thuật hình tượng, hoa văn được chạm trổ khá công phu trên các chất liệu gỗ theo kiểu nhà ở mang các hình khối như búp sen, các con rùa, voi, sóc… được thể hiện hai màu đặc trưng đen và đỏ.

Các chi tiết đường nét trong nhà mồ được gọt đẽo công phu, phản ánh sự phồn thực của cuộc sống, sự sinh thành, tái sinh kiếp người qua nhân sinh quan của tộc người M'nông.

Nhìn chung hoa văn của người M'nông hết sức độc đáo. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau mà loại hình văn hóa nói trên ngày càng bị mai một. Nguyên nhân thì có nhiều, nhưng trước hết xuất phát từ loại hình văn hóa này chỉ được lưu truyền bằng phương thức truyền miệng, trong trí nhớ của những nghệ nhân truyền cho thế hệ trẻ.

Ngoài ra, cũng phải kể đến sự pha trộn văn hóa giữa các dân tộc đã làm cho hoa văn truyền thống bị phai mờ, mất đi những nét đặc sắc riêng biệt của mình. Chính vì lẽ đó, loại hình văn hóa này đang cần sự quan tâm, hỗ trợ của các cấp, các ngành trong việc bảo tồn nét đặc trưng riêng biệt cho người M'nông