Nghĩa trang của cụ Phan Bội Châu đang bị quên lãng
>> Giữ gìn nghĩa trang cụ Phan Bội Châu tại Thừa Thiên - Huế
Nơi yên nghỉ nghìn thu của các đồng chí của Cụ Phan
Sau khi Cụ Phan bị thực dân Pháp đưa về giam lỏng tại Huế ngày 24/12/1925, Cụ Huỳnh Thúc Kháng ở Huế và luật sư Phan Văn Trường ở Sài Gòn đã đứng ra tích cực vận động đồng bào Trung - Nam - Bắc quyên góp giúp đỡ cho Cụ Sào Nam trong những ngày đầu đến kinh đô sống trong cảnh "cá chậu chim lồng".
Số tiền đồng bào ba miền tự nguyện quyên được các cụ dùng mua hai sở đất: một ở trên dốc Bến Ngự, cạnh chùa Từ Đàm và sở thứ hai rộng 7.000m2 nằm gần Đàn Nam Giao.
Ban đầu Cụ Phan định dùng mảnh đất nằm gần Đàn Nam Giao này mở cô nhi viện nuôi dưỡng con cháu những nhà hoạt động yêu nước đã mất, nhưng thực dân Pháp không chấp thuận nên Cụ dùng làm nơi yên nghỉ nghìn thu cho các đồng chí của mình.
Sức khỏe Cụ Phan ngày càng giảm sút, tiên liệu thấy mình sẽ chẳng còn sống bao lâu nữa, năm 1934, Cụ cho dựng tấm bia ở giữa khu vườn nhà Bến Ngự, xác định vị trí sanh huyệt "nhà ở muôn đời" và một tấm bia khác mang tên "Phan Bội Châu nghĩa địa ước quy" quy định rõ những ai được phép nằm lại nơi đây, là những đồng chí đồng sự với Cụ Phan, vì chủ nghĩa cách mạng mà hy sinh, dựng ở nghĩa trang. Với tấm bia này, Cụ Phan Bội Châu đã biến khu đất hoang vắng của mình thành một dạng nghĩa trang cách mạng, công khai giữa kinh đô.
Ngôi mộ đầu tiên được chôn cất trong khu nghĩa trang khi cụ Phan còn sống là mộ của đồng chí Nguyễn Chí Diểu - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng ở Huế và Trung Kỳ trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ.
Năm 1939, đồng chí Nguyễn Chí Diểu mất sau những năm tháng bị bệnh nặng, ảnh hưởng bởi những ngày bị tù tội tra tấn. Đồng chí Phan Đăng Lưu, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Trung Kỳ đến trao đổi với Cụ Phan về việc mai táng đồng chí Nguyễn Chí Diểu thì Cụ sốt sắng nói: "Đem mai táng ông Diểu ngay chính giữa nghĩa địa của tôi ở Nam Giao đi. Có gì rắc rối, tôi chịu!".
Đám tang đồng chí Nguyễn Chí Diểu vừa xong, Chánh mật thám Trung Kỳ Sogny liền gặp Cụ Phan kiếm chuyện: "Ông lập nghĩa trang ở Nam Giao để sau này chôn cất những người đồng chí, đồng sự của ông. Vậy Nguyễn Chí Diểu có phải là đồng chí, đồng sự của ông không?".
Cụ Phan cười rồi hỏi vặn lại Sogny: "Chính phủ bảo hộ hiểu chủ nghĩa Phan Bội Châu như thế nào mà ông lại đi hỏi Nguyễn Chí Diểu phải hay không đồng chí, đồng sự của tôi?" (Ông già Bến Ngự, NXB Thuận Hóa, 1982).
Sau ngày Cụ Sào Nam mất (29/10/1940), khuôn viên nghĩa trang là nơi an táng hoặc cải táng những đồng chí của Phan Bội Châu và các danh nhân, như nữ sĩ Đạm Phương (1881 - 1948), nhà văn Hải Triều (1908-1954), liệt sĩ Lê Tự Nhiên (1914 -1970), nhà thơ Thanh Hải (1930 - 1980), vợ chồng Cửu Cai Trần Hoành, Lê Văn Phát…
"Nghĩa trang của Cụ Phan Bội Châu" được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử ngày 14/7/1990, cùng với Khu di tích lưu niệm Phan Bội Châu ở Bến Ngự - TP Huế.
Trăn trở của người coi sóc nghĩa trang 67 năm qua
Đến thăm "Nghĩa trang của Cụ Phan Bội Châu" tại số 5 đường Thanh Hải, TP Huế vào một buổi chiều sau khi ngớt mưa. Đập vào mắt chúng tôi là hai cánh cửa cổng sắt đã gỉ sét đóng im ỉm. Thấp thoáng có ông cụ đội mũ trắng đang cuốc cỏ phía sau hàng chè tàu. Ông là Lê Văn Thế, năm nay đã 73 tuổi, người coi sóc nghĩa trang của cụ Phan 67 năm qua.
Đi thăm các phần mộ trong nghĩa trang, chúng tôi chợt chạnh lòng trước sự xâm lấn của cỏ. Ngoài con đường nhỏ chính là không có cỏ, còn lại khắp nơi đều được bao phủ một lớp cỏ dày, có nơi cỏ còn cao ngập quá ngực người. Nhiều ngôi mộ cũng nằm lút trong cỏ.
Ông Thế bảo: "Hai tháng trước hai vợ chồng tôi và các con mới cắt cỏ đó mà chúng đã lên lại rồi…". Tất cả chi phí thuê nhân công phát quang cỏ toàn bộ khu nghĩa trang đều do vợ chồng ông tự bỏ tiền túi ra, chứ việc trông coi nghĩa trang ông làm không có một đồng lương hay đồng bồi dưỡng nào.
Ông Lê Văn Thế với tủ sách quý về Cụ Phan.
Nhấp ngụm nước trà, ông Thế kể: Năm 1933, tháng mười đói kém, bố tôi từ quê lên kinh đô làm thuê, được Cụ Phan thương tình cho ở nhờ và Cụ sai bảo chút việc lặt vặt. Năm 1935, tôi sinh ra và được ở cùng Cụ.
Năm 1939, Cụ đưa cả nhà tôi lên ở đây để giữ, coi sóc nghĩa trang cho Cụ, rồi Cụ mất. Khi mất, Cụ Phan có dặn cha ông và ông rằng: Ai mà thương nhớ tôi thì hãy "kế chí thuật sự" - (kể lại những gì mắt thấy tai nghe về Cụ cho những ai tìm đến thăm). Những ai tìm đến, ông đều mở tủ sách về Cụ để mọi người cùng đọc, hiểu biết, suy ngẫm và nghe ông kể những câu chuyện về Cụ.
Ông Thế kể: "Một lần, tôi chiêm bao thấy Cụ về, Cụ chống gậy đi vào cổng nghĩa trang… Tôi choàng tỉnh và chợt xót xa, hiểu tấm lòng của Cụ với nghĩa trang…".
Việc trông giữ nghĩa trang từ hàng chục năm trước là do Cụ Phan ủy nhiệm cho cha của ông, rồi đến ông. "Giờ thì tuổi già, sức yếu, cây cỏ thì lớn nhanh lấn át tuổi già" - ông ngước nhìn cây cỏ rậm rạp trong nghĩa trang và lượng sức mình…
Đã lâu lắm rồi, ông đề xuất Nhà nước chi cho ông mỗi tháng một ít tiền đủ để ông thuê khoảng vài nhân công làm cỏ và chăm sóc khu nghĩa trang, nhưng đến nay tất cả vẫn rơi vào im lặng. Và không biết cho đến bao giờ nghĩa trang mang tên nhà yêu nước Phan Bội Châu mới hết tiếp tục rơi vào sự lãng quên như thế, mặc dù cho đây vẫn đang là một di tích lịch sử cấp quốc gia