Người hoạ sĩ dựng cảnh “Bác về nước”
Ngắm nhìn bức tranh Bác Hồ về nước (sơn dầu, kích thước (90cm 134cm), mô tả thời khắc lịch sử Bác Hồ cùng các đồng chí của mình đặt chân lên cột mốc 108 (Pác Bó, Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng) ngày 28/1/1941 (tức ngày mùng 2 Tết Tân Tỵ), ai cũng xúc động, rạo rực tâm can, lắng trong hồn núi sông với cảnh sắc mùa xuân tươi đẹp, bao trùm, rực rỡ. Nhà thơ Hoàng Trung Thông, lần đầu xem tranh đã "thăng hoa" xúc cảm thành thơ:
Đây rồi đất nước Việt
Thanh thanh dòng suối xanh lam núi rừng
Thắm tươi hoa nở đón mừng
Bác về cả một mùa xuân cùng về
Bức tranh này đã được in đi, in lại trên sách báo. Một số bảo tàng (như Bảo tàng Cách mạng, Bảo tàng Kim Liên (Nghệ An), Bảo tàng Pác Bó...) cũng có treo tranh này nhưng đó là những bức tranh chép lại. Vậy bản gốc nằm ở đâu? Tác giả bức tranh là ai?... những câu hỏi đó cứ theo tôi, ám ảnh mãi, đến một ngày tôi... nổi hứng đi tìm!
Việc đầu tiên là tìm tác giả bức tranh. Như trên đã nói, vì bức tranh được chép lại thành nhiều bản để "phục vụ" các bảo tàng nên tên tác giả, tên người chép, đôi lúc bị lẫn lộn. "Chỉnh đốn" sự lẫn lộn đó không khó (tôi không trình bày ở đây). Bằng vài thao tác "đơn giản" tôi đã xác định được tác giả bức tranh là họa sĩ Trịnh Phòng.
 |
|
Bác Hồ về nước. Tranh sơn dầu của Trịnh Phòng. |
Lập tức trong tôi lại nảy sinh các câu hỏi: Họa sĩ Trịnh Phòng là ai? Ở đâu? Quá trình thực hiện bức tranh đó diễn ra như thế nào?... Tôi chợt nhớ, trong một lần cùng đạo diễn Vi Hòa của Đài Truyền hình Việt
Họa sĩ Trịnh Việt cho biết: "Họa sĩ Trịnh Phòng, sinh năm 1922, tại Hà Nội; nguyên quán: Xuân Thượng, Xuân Trường, tỉnh Nam Định, tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Việt Nam (tại Việt Bắc), nguyên giảng viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam. Đã nhận được nhiều giải thưởng tại các cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc. Có nhiều tranh được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật quốc gia Việt Nam, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Bảo tàng Pác Bó, Bảo tàng Kim Liên (Nghệ An), Bảo tàng Hồ Chí Minh (Hà Nội), Bảo tàng Lê Nin (Nga) và trong các sưu tập cá nhân ở Nhật Bản, Ba Lan, Indonesia... Hiện nay ông sống với người con trai út là Trịnh Quý Dương tại số 6/16, đường số 5 - Dương Quảng Hàm, phường 5, quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh".
"Thành phố Hồ Chí Minh. Xa quá!". Đó là điều tôi phân vân khi nhận được thông tin từ họa sĩ Trịnh Việt. "Làm sao từ Cao Bằng vào tận Thành phố Hồ Chí Minh để gặp mặt, hỏi chuyện!". Không gặp được trực tiếp thì gián tiếp vậy! Tôi điện vào Thành phố Hồ Chí Minh liên lạc với họa sĩ Trịnh Phòng. Rất mừng, họa sĩ vẫn rất tỉnh táo, còn khỏe (so với tuổi 86).
Họa sĩ xúc động vì "đúng 40 năm kể từ ngày hoàn thành tác phẩm (1969) vẫn có người ở Cao Bằng nhớ đến họa sĩ Trịnh Phòng, người vẽ những bức tranh về lãnh tụ Hồ Chí Minh sống và hoạt động cách mạng tại Pác Bó". Qua nhiều cuộc điện thoại, họa sĩ Trịnh Phòng gửi cho tôi một số tài liệu (các bài báo và tranh ảnh) cùng một số ghi chép và đó là những tư liệu chính để tôi viết bài báo này.
Về quá trình đi thực tế để vẽ về đề tài Bác Hồ ở Pác Bó, họa sĩ Trịnh Phòng kể: "Năm 1966, Bảo tàng cách mạng Việt Nam có yêu cầu bổ sung tư liệu và hiện vật về ngày Bác Hồ về nước năm 1941, Hội mỹ thuật đã giới thiệu ba hội viên: Nhà điêu khắc Diệp Minh Châu, họa sĩ Phan Thông, họa sĩ Trịnh Phòng lên thực tế sáng tác tại Pác Bó. Chuyến đi của 3 họa sĩ (có cả nữ kiến trúc sư Việt Nga, con gái nhà cách mạng Trường Chinh) lên Cao Bằng vào tháng 5/1966”.
“Đoàn được đưa đi thăm hang Pác Bó, nơi Bác Hồ ngủ đêm, có một khối đá nhô từ đất lên, được Bác Hồ tạc, gọt giống hình Các Mác. Đến thăm bàn đá chông chênh, ghế đá của Bác Hồ ngồi làm việc nơi đầu nguồn, nước chảy qua các khe đá rồi đổ vào mặt hồ. Nước trong xanh như ngọc bích, cảnh vật nơi đây thật yên tĩnh, nên thơ, những dây rừng buông từ trên cao rủ xuống mặt hồ. Cây si có rễ thả xuống. Hôm tham quan địa hình cột mốc 108 chúng tôi đi từ sớm, buổi trưa ở lại ăn mấy bắp ngô nướng, buổi chiều mới về”.
“Địa hình mốc 108, trên triền núi cao, lởm chởm đá tai mèo. Từ chỗ mốc 108 đến chỗ Bác dừng chân xa hơn 100 thước, cỏ lan um tùm, leo qua những hòn đá to, đá nhỏ khó đi, tới chỗ dừng này mới thấy có đất, có đá chen nhau, nơi đây có khoảng rộng, cỏ non mọc và có cây đào phía xa".
Qua đợt đi thực tế sáng tác này, bức tranh Bác Hồ về nước đã dần hình thành trong đầu họa sĩ Trịnh Phòng với những nội dung cần thể hiện: Ngày Bác về có những ai đi cùng? Ai bảo vệ Bác? Hành lý của Bác có nhiều không? Bác Hồ và những người cùng đi mặc quần áo gì?...
Về Hà Nội, họa sĩ Trịnh Phòng làm phác thảo tranh, nhưng cảm thấy tư liệu chưa đủ, nên năm 1967, họa sĩ lại lên Pác Bó lần thứ hai, ở Pác Bó hơn một tuần lễ. Lần đi này có họa sĩ Lê Quốc Lộc và họa sĩ Đinh Trữ.
Đến Pác Bó, họa sĩ Trịnh Phòng ký họa màu sắc những điểm cần thiết, tìm mua được một bộ quần áo chàm, xin được ảnh chân dung của đồng chí Cáp, đồng chí Phùng Chí Kiên... (những người cùng về với Bác). Được nghe tả lại nét mặt, tầm vóc của mấy cán bộ theo Bác, họa sĩ ký họa chiếc va li mây đựng hành trang và chiếc máy chữ của Bác...
Hai chuyến đi thực tế sáng tác vất vả, công phu tại Pác Bó đã giúp họa sĩ Trịnh Phòng thực hiện được hai bức tranh quý về Bác Hồ ở Pác Bó là bức: Bác Hồ về nước năm 1941 (hoàn thành năm 1969) và bức Bác Hồ làm việc ở Pác Bó - Cao Bằng) (hoàn thành năm 1970).
Về quá trình sáng tác bức tranh Bác Hồ về nước, họa sĩ Trịnh Phòng kể: "Tôi vẽ phác thảo kích thước to bằng thật, rồi gửi phác thảo vào Phủ Chủ tịch xin ý kiến nhận xét của Bác Hồ, nhưng Bác bận đi công tác, Bác chuyển cho đồng chí Trường Chinh xem rồi trả lời”.
“Ý kiến trả lời như sau: nên bố trí đồng chí Lê Quảng Ba gần Bác, vì đồng chí có nhiệm vụ bảo vệ, còn đồng chí Cáp bố trí đi cuối cùng vì đồng chí biết về cây thuốc nam, bận tìm cây thuốc để phòng, chữa bệnh cho Bác. Bố trí đồng chí Phùng Chí Kiên đi đầu là đúng vì đồng chí thông thạo đường đi, lối lại”.
“Tôi hoàn thành tác phẩm bằng chất liệu sơn dầu, thông qua Hội Mỹ thuật Việt Nam, nhận xét đánh giá chất lượng tác phẩm, được Bảo tàng Pác Bó nghiệm thu, lưu tại bảo tàng. Ý tứ của bức tranh là: Bác Hồ chỉ tay về Pác Bó như ý muốn nói: "Nơi đây sẽ là căn cứ địa cách mạng Việt
Theo lời họa sĩ Trịnh Phòng, tôi đến Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Cao Bằng, Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Cao Bằng để truy tìm bản gốc bức tranh, tất cả những người có trách nhiệm mà tôi hỏi đều "ngơ ngác" trả lời: Không hề có! Trong khi đó theo lời khẳng định của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Mạnh Thường, người có mặt rất sớm sau chiến sự tháng 2/1979, là "vẫn thấy bức tranh của họa sĩ Trịnh Phòng rơi xuống, nằm trên nền nhà trưng bày của bảo tàng". Vậy là vẫn phải đi truy tìm tiếp.
Tôi lại hỏi họa sĩ Trịnh Phòng, "vậy những bức tranh treo tại các bảo tàng được chép từ đâu ?". Họa sĩ trả lời: "Rất may, trước lúc giao bức tranh cho Bảo tàng Cao Bằng, tôi nhờ một nghệ sĩ nhiếp ảnh có tiếng ở Hà Nội chụp lại. Sau họa sĩ Trịnh Thiệp (em trai tôi) chép thành một số bức theo yêu cầu của các bảo tàng. Theo tôi đạt khoảng 95% so với bản gốc" (sau này, một họa sĩ ở Cao Bằng cũng có một bức tranh Bác Hồ về nước - ghi là phóng tác, có lẽ là dựa vào bản của họa sĩ Trịnh Thiệp).
Kể hơi dài về bức tranh Bác Hồ về nước, tôi không muốn làm mất thì giờ của bạn đọc, nên chỉ kể một cách tóm tắt với một suy nghĩ rất giản đơn rằng: Những tác phẩm văn học - nghệ thuật về thời kỳ Bác Hồ ở Pác Bó, Cao Bằng (4 năm) là chưa nhiều, thì những bức tranh của họa sĩ Trịnh Phòng, cùng những bài hát của các nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ, Phạm Tuyên, Tượng đài Bác Hồ ở Cao Bằng của nhà điêu khắc Minh Đỉnh v.v... là những tài sản quý và các tác giả của những tác phẩm này cần được Cao Bằng ghi công, như trước đây, Báo Cao Bằng đã có nhiều bài "ghi công" các nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ (tác giả bài hát Tiếng hát giữa rừng Pác Bó) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (tác giả bài hát Suối Lê Nin)...
Hội văn nghệ Cao Bằng (mà Phó chủ tịch là một họa sĩ có tiếng), cần tham mưu, tổ chức thực hiện, sưu tầm, in sách tranh (ảnh) về đề tài Bác Hồ ở Cao Bằng và tri ân các tác giả. Đó là việc làm thiết thực nhất để hưởng ứng đợt vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.
Nói riêng về hội họa, đề tài Bác Hồ ở Cao Bằng được nhiều họa sĩ thể hiện. (Các họa sĩ Văn Giáo, Trọng Kiệm, Diệp Minh Châu, Phan Thông, Lê Quốc Lộc, Đinh Trữ, Đức Dụ v.v…). Cần sưu tầm đầy đủ và qua việc "kể" về việc sáng tác tranh Bác Hồ về nước của họa sĩ Trịnh Phòng, ta thấy tấm lòng của văn nghệ sĩ với Bác Hồ, thấy được trách nhiệm của người văn nghệ sĩ không chỉ có vai trò "ghi chép" mà cao hơn là "sáng tác" ra những tác phẩm có giá trị lịch sử và nghệ thuật để lưu giữ. Đó cũng là những bài học cho các họa sĩ trẻ trong sáng tác để có những tác phẩm xứng với tầm vóc lịch sử, xứng với tầm lãnh tụ
Cao Bằng