Người thổi hồn cho gỗ

Trại điêu khắc gỗ dân gian là một trong những hoạt động của Festival cồng chiêng Tây Nguyên năm 2007 diễn ra tại Đắk Lắk vừa qua. Có thể nói, đây là lần đầu tiên một trại điêu khắc gỗ cấp khu vực được tổ chức với sự góp mặt của 18 nhà điêu khắc, nghệ nhân đến từ các tỉnh miền Trung - Tây Nguyên và cả TP Hồ Chí Minh.

Trong đó có nhà điêu khắc nổi tiếng, đã tham gia nhiều trại sáng tác như Đinh Rú (TP Hồ Chí Minh) và có những người lần đầu tiên góp mặt như nghệ nhân trẻ Y Phar Niê (Đắk Lắk). Họ đã miệt mài sáng tạo suốt trong ba tuần lễ, từ chất liệu là những khúc gỗ mộc mạc, tưởng chừng vô hồn, đã hoàn thành 30 tác phẩm thuộc 3 nhóm thể tài gồm: Tâm linh, sinh hoạt cộng đồng và triết lý sinh tồn.

Các tác phẩm tập trung thể hiện tình cảm giữa con người với con người, con người với thế giới tự nhiên và con người với thần linh. Có những tượng siêu thực, phóng khoáng để người xem thoả sức tưởng tượng, suy ngẫm. Nhưng, cũng có những tượng tả thực người và vật với những hành động, cử chỉ, nét mặt, ánh nhìn, nụ cười như thực ngoài đời và mang những thông điệp cũng hết sức cụ thể.

Góp mặt tại trại điêu khắc gỗ dân gian là các nghệ nhân của 10 dân tộc bản địa Tây Nguyên, nên đã làm cho vườn tượng trở nên đa dạng và hết sức phong phú về hình dáng, biểu tượng và biểu cảm.

Tượng gỗ của mỗi dân tộc mang những hình dáng, đường nét đặc trưng hết sức riêng biệt, và được gắn với những câu chuyện, những sinh hoạt đời thường, với đời sống tâm linh, tín ngưỡng của từng dân tộc.

Nhà điêu khắc Đinh Rú có những suy nghĩ và cảm nhận hết sức đặc biệt. Theo ông, mặc dù mỗi dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên có đặc thù riêng, có cách làm riêng để thể hiện tâm linh, tín ngưỡng của dân tộc họ, nhưng đây là dịp may, là cơ hội để các nghệ nhân trong khu vực được gặp nhau, trao đổi với nhau về một hoạt động văn hoá hết sức độc đáo.

Từ đó xác định chiều hướng phát triển, gìn giữ và bảo tồn loại hình nghệ thuật dân gian này. Đặc biệt đối với Tây Nguyên, địa bàn có nghệ thuật tạc (đẽo) tượng nhà mồ độc nhất vô nhị ở Việt Nam và cả Đông Nam Á. Với các dân tộc Bahnar, Jrai, Êđê... thì tượng nhà mồ gắn với lễ bỏ mả, một nghi lễ chia tay giữa người sống với người chết.

Cũng theo nhà điêu khắc Đinh Rú, điều ông lo ngại lâu nay là nghệ thuật điêu khắc ở Tây Nguyên, nhất là tạc tượng nhà mồ đang dần mai một, số nghệ nhân biết tạc tượng nhà mồ vơi dần, số trẻ lại ít người biết. Cụ thể, tại tỉnh Đắk Lắk, theo điều tra sơ bộ ở 35 buôn thuộc 7 huyện, hiện chỉ có 164 người biết tạc tượng gỗ, và phần lớn là người già (!).

Vì vậy, trại điêu khắc được tổ chức như một sự khơi gợi, nhắc nhớ buôn làng Tây Nguyên phải có những việc làm cần thiết để gìn giữ và phát huy nghệ thuật tạc tượng nhà mồ.

Nhà điêu khắc Đinh Rú nhấn mạnh: "Dù cuộc sống có hiện đại, sôi nổi, gấp gáp đến mấy cũng phải giữ được tập tục, tập quán, tín ngưỡng của dân tộc mình, nếu đánh mất những cái đó chính là đánh mất mình. Khi ấy Tây Nguyên cũng chẳng còn gì hấp dẫn nữa. Bỏ cồng chiêng, bỏ ché, bỏ tượng nhà mồ thì văn hoá Tây Nguyên sẽ mất!".

Có lẽ nhà điêu khắc Đinh Rú cũng muốn gửi gắm những tâm sự của mình vào trong tác phẩm, nên ở trại điêu khắc này, ông đã tranh thủ hết thời gian để hoàn thành 2 tác phẩm gồm: "Ông già làng" - người có uy tín nhất trong buôn làng Tây Nguyên và "Cây dương xỉ" - loại cây có sức sống mãnh liệt và gắn bó mật thiết với đồng bào Tây Nguyên.

Chúng tôi gặp hai nghệ nhân Cơ Lâu Nhất và Bhi Riu Pố dân tộc Cơtu (Quảng Nam), thể hiện triết lý sống thông qua hai tác phẩm: "Guôl - Bức phù điêu" và "Zơ Aul Bhi Dưa - ché của Thần Nước".

Trong đó tác phẩm Guôl thể hiện vai trò của già làng, cùng những lễ vật trong cúng Yàng (thần) gồm rượu cần, gà trống. Còn tượng Zơ Aul Bhi Dưa lại răn dạy con người phải sống thật thà, chung thủy, nếu gian dối, hiểm ác sau khi chết đi không được sống cuộc sống ở thế giới khác mà sẽ bị Thần Nước hiện lên và bắt đi để trừng trị.

Ở trại điêu khắc này, hai nghệ nhân A Phương và A Hùng, dân tộc Bahnar (Kon Tum) lập kỷ lục về số tượng đẽo được. Trong từng ấy thời gian, hai nghệ nhân đã kịp hoàn thành 8 tác phẩm, trong đó có 4 tác phẩm được trưng bày tại Festival cồng chiêng Tây Nguyên 2007 và 4 tác phẩm dành tặng cho người thân.

Tiêu biểu như các tác phẩm: "Người say rượu", "Đàn bà không nghe lời bà mụ" và "Họ hoà hợp" được sáng tác theo phương pháp tả thực. Ngoài ra, còn có nhiều tác phẩm tả thực khác mang thông điệp nhắc nhở mọi người sống hướng thiện, biết từ bỏ thói hư tật xấu.

Chứng kiến lễ cúng Yàng Núi (Thần Núi), Yàng Nước (Thần Nước) tại buổi bế mạc trại điêu khắc gỗ dân gian Tây Nguyên 2007, đây cũng là lễ mà các nghệ nhân thường làm sau khi hoàn thành tác phẩm, già làng Aê Lâm, người buôn Đôn, xã Krông Na, huyện Buôn Đôn (Đắk Lắk) đọc lời khấn xin với Yàng Nước và Yàng Núi cho anh em nghệ nhân được dùng những cây gỗ quý từ rừng để tạc tượng, xin các Thần chấp nhận những bức tượng này, và xin các Thần phù hộ cho mọi người có mặt trong buổi lễ có sức khỏe.

Trong chập chờn khói bay, trong nồng say men rượu cần, và ngân ngân lời già làng Aê Lâm, chúng tôi như thấy vườn tượng gỗ thực sự sống động, có hồn!