Nguy cơ mai một nghề dệt thổ cẩm Chăm

Dân tộc Chăm ở An Giang có trên 12.000 người, sống tập trung thành ấp (puk) hay liên ấp, xen kẽ với người Kinh. Địa bàn dân cư ấy trải dài từ khu vực biên giới Việt Nam - Campuchia đến ấp Phũm Soài, xã Châu Phong, huyện Phú Tân, nằm bên kia sông ngang thị xã Châu Đốc.

Tinh hoa thổ cẩm Chăm

Trước năm 1975 sản phẩm thổ cẩm Chăm ở Châu Phong, huyện Phú Tân nổi tiếng về các mặt hàng thổ cẩm Chăm như: khăn choàng tắm, vải mùng, Xà-rông, hàng lưu niệm, túi xách, móc khóa… không những nổi tiếng trong nước mà dệt Chăm có mặt ở hầu hết các nước Đông Nam Á như: Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar, Malaysia, Indonesia, và cả Ấn Độ. Sản phẩm đẹp nhờ tính chất hoa văn kết hợp với màu sắc thiên nhiên, màu được nhuộm rất tinh xảo, độ bóng và mình vải rất mịn. Sự phát triển ấy đã tạo công ăn việc làm cho bà con đồng bào Chăm ở An Giang, đồng thời góp phần bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Cơ sở dệt thổ cẩm của hợp tác xã Châu Giang đặt tại nhà Phó Chủ nhiệm Mohamach, ấp Phũm Soài, xã Châu Phong. Trong một gian nhà sàn, có nhiều khung dệt thủ công khá lạ mắt, sản phẩm của phụ nữ Chăm được dệt nên bởi chất liệu tơ sợi. Điểm nổi bật của sản phẩm dệt Chăm là nhuộm bằng chất liệu có từ thiên nhiên như: Keiest (mủ cây), Pahud (vỏ cây), mặc nưa (trái cây).

Khi chúng tôi đến cơ sở dệt ở đây có hai cô gái trẻ đang ngồi bên khung dệt, thoăn thoắt con thoi trên khung dệt một cách thuần thục, nhịp nhàng theo tiếng lách cách vui tai. Những tấm thổ cẩm với nhiều hoa văn đẹp mắt đã hình thành từ nơi đây bởi đôi bàn tay khéo léo và uyển chuyển của các cô gái Chăm đất Châu Phong.

Thiếu nữ Chăm bên khung dệt.

Theo lời Say Mah vợ của Mohamach Phó Chủ nhiệm HTX dệt Châu Giang, để dệt được thành phẩm những tấm thổ cẩm đẹp, bắt mắt thì phải trải qua 5 công đoạn yêu cầu sự tỉ mỉ, chi tiết, khéo léo và cẩn trọng của người dệt, công đoạn thứ nhất là sang sợi từ ống bự sang ống nhỏ, thứ hai bắt sợi vào khung (đây được coi là công đoạn khó nhất, phức tạp nhất và không phải ai bắt là cũng được ngay), thứ ba là bắt sợi vào trục, thứ tư là kéo sợi qua go, bước cuối cùng là lượt.

Nguy cơ mai một làng nghề truyền thống

Hàng thổ cẩm của phụ nữ Chăm ở Châu Phong từng có một thời rất thịnh vượng, nhưng do những biến động của thị trường, sự thiếu hụt về nguyên liệu, đầu ra cho sản phẩm, thêm vào đó là những ý thức về việc bảo tồn những giá trị truyền thống dân tộc của đồng bào một cách hời hợt, bề nổi. Những năm 1980 trở lại đây với sự có mặt của nhiều chủng loại hàng hoá từ các nơi trong và nước ngoài, các sản phẩm dệt của cộng đồng người Chăm ở Châu Phong, Phú Tân, An Giang dần mất chỗ đứng trên thị trường.

Những khó khăn về việc tìm đầu ra cho sản phẩm cũng như giá cả nguyên liệu trên thị trường biến động khôn lường khiến cho nghề dệt của người Chăm chênh vênh hơn bao giờ hết. Thêm vào đó việc truyền đạt kinh nghiệm từ các thế hệ trước cho các thế hệ trẻ về nghề dệt thổ cẩm còn yếu, chưa tạo ra được ý thức gìn giữ những tinh hoa văn hóa của dân tộc cho lứa tuổi thanh thiếu niên...

Càng nói chuyện, chúng tôi càng cảm nhận được nỗi niềm trăn trở của chị Say Mah đối với sự tồn vong của nghề truyền thống này. Làm sao duy trì và gìn giữ được những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Chăm ở An Giang nói riêng, người Chăm ở Việt Nam nói chung, góp phần vào sự đa dạng trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Điều đó ngày càng là nỗi niềm trăn trở không chỉ của những người tâm huyết với nghề mà còn là của cả những người đang làm công tác bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc, mong muốn gìn giữ, phát triển nghề truyền thống đậm nét văn hóa lâu đời của phụ nữ Chăm.

Có một điều đáng mừng là khi chúng tôi tiếp xúc với anh Hồ Saich, Chủ nhiệm Trung tâm Thông tin du lịch cộng đồng Châu Phong (Châu Phong Tourism Information Centre), thuộc dự án Du lịch cộng đồng (Home stay) Châu Phong, anh cho biết những năm gần đây, trung tâm đã có những tour du lịch đưa du khách trong và ngoài nước tới tham quan làng nghề truyền thống nhằm giới thiệu sản phẩm, góp phần bảo lưu, gìn giữ văn hóa dân tộc và quảng bá làng nghề ra nhiều nơi trên thế giới