Nhà ngục Đắk Mil - Đắk Nông: Địa chỉ đỏ du lịch về nguồn
Vào đầu những năm 1940, để mở rộng bộ máy cai trị tại vùng đất Nam Tây Nguyên, thực dân Pháp điên cuồng khủng bố, đàn áp bắt bớ những người yêu nước. Chúng chọn những nơi có khí hậu khắc nghiệt để xây dựng hàng loạt nhà tù. Tại thôn 9A, xã Đắk Lao (huyện Đắk Mil ngày nay), thực dân Pháp đã dựng lên nhà ngục Đắk Mil.
Nhà ngục Đắk Mil gồm 9 gian, vách gỗ, mái lợp tranh, xung quanh là hàng rào dây thép gai, bên trong có 2 dãy sàn gỗ làm chỗ ngủ cho tù nhân, có cùm chân, xiềng tay. Từ năm 1940 đến 1943, thực dân Pháp đã giam giữ hàng trăm lượt chiến sĩ cộng sản, có thời điểm giam giữ 120 người.
Tại đây, thực dân Pháp đã thực hiện một chế độ lao tù hết sức khắc nghiệt và tàn bạo, mỗi tù nhân chỉ được phát một mảnh chăn mỏng, một chiếc chiếu và một bát cơm mỗi ngày. Hằng ngày, tù nhân phải đi lao dịch nặng nề, trong khi xiềng tay chân và bị lính canh gác chặt chẽ, tối phải ngủ trong tư thế bị cùm.
 |
| Hình ảnh phục dựng cảnh sinh hoạt của chiến sỹ cộng sản trong nhà ngục. |
Cũng từ những nơi tăm tối này, một số anh em binh lính và chỉ huy người Mnông, Ê Đê đã được các cán bộ chiến sĩ trong tù giác ngộ, cảm hóa bỏ hàng ngũ của địch quay về với cách mạng. Có người sau này trở thành cán bộ cao cấp như ông YBih Aléo - Phó Chủ tịch Mặt trận giải phóng miền Nam Việt
Tuy bị đày ải và lao động trong hoàn cảnh hết sức khắc nghiệt, nhưng những người tù cộng sản vẫn giữ vững tinh thần đấu tranh bất khuất, không khuất phục trước kẻ thù. Vào đầu năm 1942, những người tù ở nhà ngục Đắk Mil đã đấu tranh đòi được nghỉ tết ba ngày, được diễn tuồng, ngâm thơ, đánh cờ tướng... Vào tháng 6/1942, trước tình hình thế giới và cách mạng trong nước có nhiều thuận lợi, Ban chỉ đạo nhà ngục đã bàn kế hoạch tổ chức vượt ngục. Vào cuối năm 1942, đầu 1943, Ban Chỉ đạo đã tổ chức thành công hai lần vượt ngục với hàng chục chiến sĩ.
Thất bại liên tiếp trên chiến trường và trước sự đấu tranh mãnh liệt của tù cộng sản, cuối năm 1943, thực dân Pháp đã chuyển toàn bộ số tù nhân tại nhà ngục Đắk Mil về nhà đày Buôn Ma Thuột (nay là tỉnh Đắk Lắk), phá hủy nhà ngục Đắk Mil.
Năm 2004, sau khi tỉnh Đắk Nông được tái lập, Sở VH-TT&DL đã sưu tầm hàng trăm tài liệu, hiện vật lịch sử để xây dựng hồ sơ khoa học cho di tích. Được sự quan tâm của cơ quan chính quyền Trung ương và địa phương, đặc biệt là các cựu tù chính trị từng bị giam giữ tại đây, ngày 17/3/2005, nhà ngục Đắk Mil đã được Bộ VH-TT&DL công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Tỉnh Đắk Nông đã tiến hành xây dựng, tu bổ di tích theo nguyên trạng ban đầu. Theo đó, toàn cảnh nhà ngục được phục dựng trên khuôn viên rộng hơn 2.000m2. Bên cạnh đó, tiến hành xây dựng thêm các hạng mục phụ như nhà trưng bày hiện vật, bia đá tưởng niệm... với tổng vốn đầu tư hơn 9 tỷ đồng.
Sau gần 7 năm triển khai phục dựng, ngày 31/12/2011, nhà ngục Đắk Mil hoàn thành và đi vào hoạt động, trở thành địa điểm du lịch về nguồn hết sức bổ ích