Nữ sĩ không già
Một kiếp nhân sinh không quá ngắn ngủi nhưng thực sự chẳng dài, dẫu rằng nửa thế kỷ đối với một thi sĩ ở nước Nga là khoảng thời gian đáng kể. Thế nhưng, trong nửa thế kỷ đời mình, Marina Tsvetaeva dù phải sống rất đoạn trường cũng đã làm nên được một gia tài văn học khổng lồ.
Theo một thống kê có lẽ còn chưa đầy đủ, các tác phẩm của bà gồm có 15 tập thơ, 17 trường ca, 8 kịch thơ, nhiều tập tiểu luận, phê bình văn học, hồi ký... Đặc biệt, bà đã tạo nên một dấu ấn nghệ thuật có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của thơ ca Nga ngữ trong suốt thế kỷ XX và có lẽ còn sang cả thế kỷ XXI.
Không ngẫu nhiên mà cả các nhà thơ theo phong cách Xôviết truyền thống lẫn những thi sĩ cách tân tầm cỡ như Joseph Brodsky cũng đều kính trọng bà, thậm chí nhiều người còn coi bà như người thầy tinh thần của mình trên con đường trập trùng gian khó và đậm đặc sương khói của thi ca. Có thể thấy ảnh hưởng của phong cách tư duy thơ Marina Tsvetaeva khi đọc một số bài thơ của nữ thi sĩ Ba Lan vừa được giải thưởng Nobel về văn học năm 1996, Wislawa Szymborska .
Là một thi nhân đích thực thì nói chung khó có thể mong mỏi cái sự yên ả trong đời. Làm thi nhân ở nước Nga, lại trong giai đoạn diễn ra cuộc thử nghiệm xã hội kinh thiên động địa nhất thế kỷ XX, giữa những thế chiến đẫm máu, càng không thể thoát khỏi vòng xoáy lốc của lịch sử. Marina Tsvetaeva đã phải trải qua những thử thách nghiệt ngã nhất có thể tới với một con người. Vốn mang sẵn trong mình một hồn thơ bi thảm, lại bị cuốn theo thời cuộc đầy bi thảm, bà đã buộc phải là một thi sĩ có số phận bi thảm vào loại bậc nhất nước Nga thế kỷ XX.
Marina Tsvetaeva sinh năm 1892 trong một gia đình trí thức Nga thượng lưu. Cô bé
Sống nơi đất khách quê người, dù phải chịu vô vàn khổ ải vật chất và tinh thần, năng lực sáng tạo của Marina Tsvetaeva vẫn rất dồi dào. Tài năng sở dĩ có giá trị là vì nó không để cho hoàn cảnh vùi dập nó, ngay cả trong tình huống bế tắc nhất. Đấy là giai đoạn mà bà đã cho xuất bản những tập sách nổi tiếng như Trường ca núi, Trường ca kết cục, Trường ca không khí...
Dù vẫn có thể làm việc hiệu quả ở xa nước Nga, nhưng suốt những năm tháng lưu lạc châu Âu, trong lòng Marina Tsvetaeva vẫn luôn sâu nặng một nỗi thiếu quê hương đắng như ngải cứu. Chính vì thế nên năm 1939, gặp thời cơ, bà lập tức trở về với nước Nga. Đó là thời điểm "đêm trước" của cuộc thế chiến với vô vàn hiểm họa bên trong. Tâm hồn thi sĩ đã không dễ dàng chịu đựng những khắc nghiệt của thực tại nước Nga thời đó. Và tai họa đã đến: Ngày 31/8/1941, ở tuổi 49, Marina Tsvetaeva đã tự vẫn tại Elabur, trong khói sương của những đồn đại và nghi án tới giờ vẫn chưa gỡ bỏ được.
Marina Tsvetaeva là một nhà thơ có nhiều mã số. Bản chất ý tưởng trong thơ bà là phép ẩn dụ luôn được đẩy tới cao độ. Bản chất tình cảm trong thơ bà là những con sóng luôn nôn náo và xáo trộn. Trong những dòng thơ của bà, từ ngữ dường như được bồi bổ thêm những sắc thái ý nghĩa mới hết sức bất ngờ. Nhịp điệu thơ bà ngay ở những bài có dáng vẻ cổ điển nhất cũng rất bất thường, dường như bị xô đẩy, cắt quãng theo những qui luật rất riêng tư và mới mẻ. Trong thơ bà, nhiều khi chỗ kết dòng thơ lại không trùng với chỗ kết câu thơ. Thơ bà đã tạo một cơ chế mở rất lớn cho sự suy tưởng và những "ý tại ngôn ngoại".
Đọc thơ Marina Tsvetaeva không dễ, lắm khi đòi hỏi một trạng thái tinh thần đặc biệt ở độc giả. Konstantin Pautovsky đã nhận xét, thơ Marina Tsvetaeva- đó là "loại thơ có độ sâu sắc và sức mạnh như thơ Chiutsev, với thứ tiếng Nga sống động và đầy trọng lượng như hạt thóc căng tròn...". Cũng theo nhà văn Nga Xôviết tinh tế này, “tình yêu của một đứa con đối với nước Nga mà dù ở ‘giữa thiên đàng’ nàng ‘vẫn còn khóc tiếc’, vô số những cay đắng và bất hạnh luôn luôn chất chứa trong các bài thơ xuất sắc-đó là cái chính yếu của Marina Tsvetaeva"
Vô đề
Nhan sắc em thường lắm,
Căn nhà em nghèo nàn,
Em - đàn bà xứ đảo
Tới đây từ xa xăm.
Từng sống chẳng cần ai,
Chàng đến, liền mất ngủ.
Em đốt cả nhà cửa
Nấu hầu chàng tối nay.
Đưa mắt - thành quen thuộc,
Bước vào - hóa người thân.
ở quê em phong tục
Giản dị thế ngàn năm.
Hễ yêu là có thể
Hái trăng thẳng tự trời.
Nếu đi thì đi hẳn
Như chưa hề lứa đôi.
Di tích thành lưỡi dao
Cứa lòng em rỉ máu.
Ngày người sau tìm đến
Có kịp lành vết đau?
Hồng Thanh Quang (dịch từ nguyên bản tiếng Nga)