Quan trọng là ở tấm lòng
Việc xây nhà thờ họ để thờ phụng tổ tiên là việc nên làm, một khi trong họ có đủ điều kiện vật chất và tinh thần. Nhưng tư tưởng so bì, chạy đua để hơn người bằng mọi cách; rồi chuyện bổ báng đóng góp, sinh tiêu cực, mất đoàn kết nội bộ thì dù công trình có xây to đến mấy, chắc gì tổ tiên đã vui nơi chín suối.
Tháng trước, đang bận công tác ở miền Trung, tôi bỗng nhận được bức điện của các cụ ở quê: "Anh cố gắng thu xếp, kỳ giỗ họ tới có mặt để bàn việc trọng đại". Chẳng biết việc trọng đại gì, nhưng "lệnh" các cụ, tất nhiên là tôi phải chấp hành.
Về quê đúng ngày giỗ họ, tôi cảm nhận khí thế trong họ kỳ này khác hẳn mọi lần, có vẻ hồ hởi, trang nghiêm lắm. Chưa kịp hỏi thì chú em họ nhanh nhảu: "Bác về đúng dịp quá, họ ta sắp khai trương động thổ xây dựng nhà thờ. Lo được đất rồi, chỉ thiếu mỗi khoản kinh phí, nên kỳ này các cụ kêu gọi con cháu ở xa về tất để lo chuyện tiền". Tôi hiểu đúng là việc trọng đại thật, xây nhà thờ họ là chuyện mới có ở quê tôi, quả là bất ngờ.
Làng tôi có ba dòng họ chính. Từ bao đời nay vốn yên bình. Con trai con gái họ này làm dâu rể họ kia vẫn xảy ra. Vì thế, tiếng là ba họ, nhưng đều là anh em hai ba phía cả. Cuộc sống dẫu còn vất vả, lam lũ, nhưng ấm áp tình nghĩa xóm làng. Chuyện chỉ thực sự xáo trộn là cách đây dăm năm, bên họ Hoàng trong làng có người làm ăn tự do ở nước ngoài trúng lớn, mang tiền về xây dựng nhà thờ họ, để tạ ơn tổ tiên năm tháng đã phù hộ cho mình. Riêng cái chuyện xây nhà thờ họ Hoàng ở làng tôi, cũng không ít chuyện… bi hài. Chả là: cái anh lắm tiền kia, trong họ chỉ là hàng thứ con cháu, lúc đầu về ngông nghênh, nhỡ mồm thế nào, bị các cụ họ Hoàng cấm chỉ: "Anh có tiền đi nơi khác mà xây, cái họ này không cần". Nhưng rồi sự việc vẫn trôi chảy cả.
Chuyện họ Hoàng xây được nhà thờ họ, khiến cho các cụ đứng đầu hai họ còn lại bỗng dưng ăn không ngon, ngủ không yên. Máu so bì tị nạnh nổi lên. Hàng ngày đi lại qua khu nhà thờ họ Hoàng uy nghi trên khu đất đẹp giữa làng, mà cứ như gai chọc vào mắt. Rồi các cụ giục giã con cháu xây nhà thờ.
Tôi cũng từng nghe câu chuyện, trong một buổi họp họ, một cụ trưởng chi trong họ tôi hét toáng lên với con cháu: "Các anh không thấy nhục à, cái họ lớn thế này, mà tổ tiên không có một chỗ hương khói, còn vác mặt đi đâu được". Có lẽ lúc đó rượu đã ngấm, khiến cụ xúc động, nói rồi cụ khóc, khiến cả đám con cháu, ai cũng mủi lòng. Cụ thật xứng danh vai vế trong họ, dẫu cụ có mắng mỏ về việc này cũng chẳng ai dám giận. Nhưng chỉ nỗi lực bất tòng tâm, vì từ chỗ mong muốn đến khi thành hiện thực, còn gian nan nhiều chuyện lắm.
Đến cuộc giỗ họ lần này, tôi mới mường tượng ra phần nào sự phức tạp trong sinh hoạt các cộng đồng dòng tộc ở quê. Mặc dù từ trước tới giờ không nói ra, nhưng khi vào việc, những "thâm ý" của các cụ lần lượt bày ra hết. Nào là xây nhà thờ họ phải tìm vị trí đất cao hơn nhà thờ họ kia, khuôn viên phải rộng hơn, tất nhiên ngôi nhà thờ phải hoành tráng hơn… Tóm lại, cái gì cũng phải hơn một tí mới hả.
Mong muốn là mong muốn vậy, nhưng lúc căng thẳng nhất là đến lo chuyện tiền. Sau cái đoạn ai có lòng hảo tâm, đến số còn lại thì ra "nghị quyết", bổ báng đóng góp. Lúc nói đến bổ báng đóng góp, để ý thấy không khí cứ nguội dần, đa phần có vẻ bàn lùi. Không phải mọi người thờ ơ với tổ tiên, mà là họ tôi ít người ra ngoài làm ăn, đa số sống ở quê, quanh năm lam lũ với cánh đồng chiêm, mỗi năm chỉ cấy được một vụ, ăn còn chưa đủ lấy gì ra mà đóng góp vào xây nhà thờ họ. Thành ra cuộc họp họ bàn việc xây nhà thờ đã vãn, khi cỗ rượu hết sạch sành sanh, mà cái việc "đầu tiên" vẫn chưa tìm ra.
Tôi vội thu xếp để trở về cơ quan, bụng thầm đoán không biết phải mấy lần giỗ họ nữa, cái việc "đại sự" kia mới thành hiện thực. Vẫn biết việc xây nhà thờ họ để thờ phụng tổ tiên là việc nên làm, một khi trong họ có đủ điều kiện vật chất và tinh thần. Nhưng tư tưởng so bì, chạy đua để hơn người bằng mọi cách; rồi chuyện bổ báng đóng góp, dễ khiến sinh tiêu cực, mất đoàn kết nội bộ và nếu để xảy ra những chuyện ấy, thì dù công trình có xây to đến mấy, chắc gì tổ tiên đã vui nơi chín suối.
Công trình phải là có ý nghĩa với người đang sống, ngoài việc hướng lòng tôn kính của con cháu với tổ tiên, thì ngày giỗ họ phải được coi như một cuộc "lễ hội" nhỏ của dòng tộc, ở đó mọi người có thể chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và nhận được sự giúp đỡ khi cần thiết. Quy tụ đoàn kết con cháu, giáo dục gột bỏ những điều chưa hay, nhân lên điều tốt trong dòng họ để cùng tiến bộ, phát triển. Làm được như thế chắc hẳn tổ tiên nơi chín suối cũng mát lòng mà con cháu ở dương gian cũng sum vầy phát triển