Thổn thức tiếng đàn Gonk’la
Gắn bó với đời người Chơro từ lúc sinh ra đến khi trưởng thành, già yếu…, âm thanh trong trẻo, khi réo rắt, lúc lặng trầm của đàn gonk'la từng một thời hiện hữu khắp các buôn làng của người Chơro. Nhưng buồn làm sao, ngay tại thời điểm này, tiếng đàn gonk'la đang rất gần với bi kịch... một thời quá vãng!
Người Chơro sống ở vùng thượng nguồn sông Đồng Nai, tập trung đông ở 2 huyện Tân Phú, Vĩnh Cửu (tỉnh Đồng Nai) và một phần ở huyện Châu Đức, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Lâu nay khi nhắc đến nhạc cụ truyền thống của tộc người nổi tiếng kiên trung, bất khuất, từng kiên gan bền chí theo Bộ đội Bok Hồ (Bác Hồ) hết đánh Pháp lại đuổi Mỹ, người ta thường liên tưởng đến goong, nhạc cụ bằng đồng, hình tròn như cồng chiêng của người Êđê, M'nông, Jrai… trên đất Tây Nguyên hùng vĩ. Nhưng theo tâm tình của nghệ nhân Lý Thị Nhiễn, Chủ nhiệm CLB cồng chiêng xã Bàu Chinh (huyện Châu Đức, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu), đàn gonk'la mới thực sự là nhạc cụ dân gian ở các buôn làng Chơro ngày trước.
Nghệ nhân Lý Thị Nhiễn năm nay gần 70 tuổi. Bà cho biết, goong là nhạc cụ thiêng được dùng trong những khi buôn làng có đại lễ như cúng Yàng, cúng ma, cúng cầu mùa… "Nhưng goong rất đắt, chỉ những gia đình thế lực, giàu có mới có nhiều trâu để đổi được. Người nghèo chỉ dám ước mơ mà thôi. Đàn gonk'la thì khác. Khi cần vui hội, người làng chỉ việc vào rừng đốn lồ ô bóc tách dây là có thể góp vui thâu đêm suốt sáng".
Nhưng đó là chuyện của quá khứ, bây giờ ở Bàu Chinh, tìm người biết khảy đàn gonk'la khó như mò kim trong đống rạ bởi những người già biết khảy đàn như nghệ nhân Lý Thị Nhiễn chỉ còn ở con số đếm trên đầu ngón tay. Theo gợi ý của nữ nghệ nhân này, chúng tôi đến ấp Lý Lịch (xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu), nơi mà tâm tình của bà tiếng đàn gonk'la vẫn ngày ngày réo rắt giữa buôn làng Chơro thơ mộng.
 |
|
Buôn làng Chơro nay chỉ còn những người già biết khảy đàn gonk'la. |
Ở Lý Lịch, còn đó những ngôi nhà sàn truyền thống cùng những bộ goong hàng trăm năm tuổi. Nhưng cây đàn lồ ô gonk'la và âm thanh dân dã của nó thì ở tận đẩu đâu. Chúng tôi hỏi nhiều chàng trai cô gái Chơro ở làng, chẳng ai biết gì về cây đàn từng gắn bó như hình với bóng trong đời sống sinh hoạt tinh thần của người làng những năm 60-70 về trước. Hỏi mãi, rồi chúng tôi cũng được một già làng tên Điểu Bích chỉ sang gặp nghệ nhân Hồng Thị Lịch, 74 tuổi, người thuộc nhiều bài bản dân ca Chơro, có biệt tài thổi kèn môi, kèn lá và khảy đàn gonk'la rất giỏi.
Nằm nép mình bên con suối Sa Mách thơ mộng, khi chúng tôi ghé thăm hỏi chuyện gonk'la, nữ nghệ nhân Hồng Thị Lịch, trĩu giọng: "Đúng là hồi trước ai cũng biết khảy đàn gonk'la nhưng đó là chuyện lâu lắm rồi. Bọn trẻ bây giờ thích tân nhạc, thích vui chơi thì chúng mở băng, mở đĩa chứ không nhóm họp cùng nhau khảy gonk'la như cha anh ngày trước".
Nghệ nhân Hồng Thị Lịch chia sẻ: "Đàn gonk'la của người Chơro mình giống đàn đing-đước của người Stiêng. Nhưng đing-đước làm từ ống lồ ô không quá già, không quá non. Muốn gonk'la phát ra âm thanh, phải chọn cây lồ ô già lẫy bóc vỏ làm dây đàn, chia ô đàn bằng cật tre. Với lại đàn gonk'la của mình dài hơn đàn đing-đước của bạn".
Trong trí nhớ của nghệ nhân Hồng Thị Lịch, trước những năm 90 thế kỷ trước, làng vẫn còn nhiều người "biết khảy gonk'la, thích nghe gonk'la". Nhưng sau đó thì bóng dáng, tiếng đàn gonk'la xa vắng dần. “Mình già rồi, đâu còn khỏe mạnh như bọn trẻ để có thể vào rừng chọn lồ ô, chặt lồ ô về róc vỏ làm đàn. Làm được rồi cũng khó sử dụng bởi cái tay yếu quá, khảy nhẹ đàn không kêu to… nên cũng chán không muốn động đến" - một già làng tên Hồng Thị Năm thổ lộ.
Vì những lý do ấy mà tiếng đàn gonk'la chìm như sương tan lúc mặt trời lên. Một vài năm gần đây, chỉ những khi buôn làng có lễ hội lớn thì tiếng đàn gonk'la thi thoảng mới được những người già tấu lên mà thôi. Mà người già thì như lá vàng trước gió, có thể rơi rụng bất kỳ lúc nào. Như nghệ nhân Lý Thị Nhiễn và nhiều người già khác, nghệ nhân Hồng Thị Lịch tiễn chúng tôi rời khỏi buôn làng với câu hỏi trĩu nặng tâm can: "Mai này, ai khảy gonk'la